بعد از زایمان طبیعی چه مراقبت‌هایی لازم است؟
زایمان طبیعی یکی از روش‌های تولد نوزاد است که معمولاً مادر پس از آن نسبت به زایمان سزارین به مراقبت متفاوتی نیاز دارد. بااین‌حال، طبیعی بودن زایمان به این معنی نیست که بدن مادر بلافاصله به وضعیت قبل از بارداری بازمی‌گردد. رحم باید به‌تدریج کوچک شود، خونریزی پس از زایمان کاهش پیدا کند و در صورت وجود پارگی یا بخیه، بافت‌های آسیب‌دیده ترمیم شوند.
دوران پس از زایمان علاوه بر تغییرات جسمی، با تغییرات هورمونی، کم‌خوابی، شروع شیردهی و مسئولیت مراقبت از نوزاد همراه است. به همین دلیل، آشنایی با مراقبت‌های بعد از زایمان طبیعی می‌تواند به بهبود سریع‌تر مادر و پیشگیری از برخی عوارض کمک کند.
در این مقاله، مهم‌ترین نکات درباره بهداشت فردی، مراقبت از بخیه، تغذیه، استراحت، فعالیت بدنی، خونریزی و علائم هشداردهنده پس از زایمان را بررسی می‌کنیم.
۱. مراقبت از بخیه و ناحیه تناسلی بعد از زایمان طبیعی
همه مادران پس از زایمان طبیعی بخیه ندارند؛ اما اگر هنگام زایمان پارگی ایجاد شده باشد یا برش اپیزیوتومی انجام شده باشد، مراقبت صحیح از این ناحیه اهمیت زیادی دارد.
چگونه از بخیه زایمان طبیعی مراقبت کنیم؟
- ناحیه تناسلی را روزانه با آب تمیز و ولرم بشویید.
- پس از شست‌وشو، محل را با ضربه‌های آرام حوله یا دستمال تمیز خشک کنید؛ از مالش شدید خودداری کنید.
- قبل و بعد از تعویض نوار بهداشتی، دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
- نوار بهداشتی را مرتب عوض کنید و اجازه ندهید برای مدت طولانی مرطوب بماند.
- لباس زیر تمیز و راحت بپوشید و در صورت امکان از لباس‌های نخی استفاده کنید.
- از مصرف خودسرانه الکل، مواد ضدعفونی‌کننده قوی، عطر یا محصولات معطر روی زخم خودداری کنید.
بخیه‌های قابل‌جذب معمولاً به‌مرور حل می‌شوند و اغلب به خارج کردن آن‌ها نیازی نیست. مدت ترمیم به شدت پارگی، نوع بخیه و وضعیت جسمی مادر بستگی دارد.
برای کاهش درد و تورم بخیه چه کنیم؟
در روزهای نخست، درد و تورم خفیف در ناحیه پرینه، یعنی فاصله بین واژن و مقعد، می‌تواند طبیعی باشد. استفاده از کمپرس سرد پیچیده‌شده در پارچه تمیز برای مدت کوتاه، به‌ویژه در ۲۴ تا ۷۲ ساعت نخست، ممکن است به کاهش درد و تورم کمک کند. یخ را مستقیماً روی پوست قرار ندهید.
اگر نشستن دردناک است، از تغییر وضعیت بدن و استراحت در حالت راحت کمک بگیرید. داروهای مسکن را با نظر پزشک یا ماما مصرف کنید؛ به‌خصوص اگر شیر می‌دهید یا بیماری زمینه‌ای دارید.
چه زمانی باید نگران بخیه باشیم؟
اگر درد به‌جای کاهش بیشتر شود، محل بخیه قرمز و متورم شود، ترشح چرکی یا بوی نامطبوع داشته باشد یا احساس کنید زخم باز شده است، در اسرع وقت با پزشک یا ماما تماس بگیرید.
۲. خونریزی بعد از زایمان طبیعی تا چه زمانی طبیعی است؟
پس از زایمان، ترشحات خونی و بافتی به نام «لوشیا» از واژن خارج می‌شود. این ترشحات بخشی از روند طبیعی پاک‌سازی رحم هستند و ممکن است چند هفته ادامه داشته باشند.
معمولاً خونریزی در روزهای نخست بیشتر است و به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. رنگ آن نیز ممکن است از قرمز به صورتی یا قهوه‌ای و سپس روشن‌تر تغییر کند. در بسیاری از مادران، خونریزی طی حدود ۶ تا ۸ هفته متوقف می‌شود؛ اما مدت آن در افراد مختلف متفاوت است.
برای کنترل خونریزی چه نکاتی را رعایت کنیم؟
- از نوار بهداشتی مخصوص استفاده کنید و آن را مرتب تعویض کنید.
- مقدار و روند خونریزی را زیر نظر داشته باشید؛ خونریزی باید به‌تدریج کمتر شود.
- تا زمانی که پزشک توصیه نکرده است، از تامپون و کاپ قاعدگی استفاده نکنید.
- اگر خونریزی ناگهان بیشتر شد یا با درد و بوی غیرعادی همراه بود، آن را نادیده نگیرید.
شیردهی ممکن است باعث انقباض رحم و ایجاد دردهای شبیه درد قاعدگی شود. این انقباض‌ها معمولاً بخشی از روند طبیعی بازگشت رحم به اندازه قبلی هستند.
چه مقدار خونریزی خطرناک است؟
اگر خونریزی ناگهان بسیار شدید شد، خون به‌صورت جهشی خارج شد، لخته‌های بزرگ دفع کردید یا همراه خونریزی دچار سرگیجه، ضعف شدید، رنگ‌پریدگی یا تپش قلب شدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
تب ۳۸ درجه یا بالاتر، ترشحات بدبو، افزایش درد زیر شکم یا بیشتر شدن خونریزی نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
۳. بهداشت فردی و حمام کردن بعد از زایمان
تمیز نگه داشتن بدن به کاهش ناراحتی و پیشگیری از عفونت کمک می‌کند. معمولاً دوش گرفتن با آب ولرم پس از زایمان امکان‌پذیر است؛ مگر اینکه تیم درمان به دلیل شرایط خاص شما توصیه دیگری داشته باشد.
برای رعایت بهداشت:
- ناحیه تناسلی را با آب ولرم تمیز کنید.
- پس از اجابت مزاج، ناحیه را از جلو به عقب تمیز کنید تا احتمال انتقال آلودگی از مقعد کاهش یابد.
- از شوینده‌های ملایم برای شست‌وشوی قسمت بیرونی بدن استفاده کنید و از شست‌وشوی داخل واژن بپرهیزید.
- حوله و لباس زیر شخصی و تمیز داشته باشید.
- در صورت احساس سوزش هنگام ادرار، نوشیدن آب کافی و شست‌وشوی آرام ناحیه با آب ولرم ممکن است ناراحتی را کمتر کند.
اگر ادرار کردن دشوار شده، مثانه به‌خوبی تخلیه نمی‌شود یا درد و سوزش ادرار ادامه دارد، با پزشک تماس بگیرید. ناتوانی در دفع ادرار پس از زایمان باید سریع بررسی شود.
۴. تغذیه مناسب برای بهبود بدن مادر
بدن مادر پس از زایمان برای ترمیم بافت‌ها، بازیابی انرژی و در صورت شیردهی برای تولید شیر به مواد مغذی کافی نیاز دارد. رژیم‌های سخت لاغری در این دوره، به‌ویژه در هفته‌های نخست، انتخاب مناسبی نیستند.
چه غذاهایی بعد از زایمان مفید هستند؟
مواد غذایی پروتئینی: تخم‌مرغ، گوشت، مرغ، ماهی کم‌جیوه، حبوبات و لبنیات به تأمین پروتئین مورد نیاز برای ترمیم بافت‌ها کمک می‌کنند.
میوه و سبزیجات: مصرف میوه‌ها و سبزیجات متنوع، ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبر مورد نیاز بدن را تأمین می‌کند.
غلات کامل: نان سبوس‌دار، جو دوسر و سایر غلات کامل می‌توانند به تأمین انرژی و پیشگیری از یبوست کمک کنند.
مواد غذایی آهن‌دار: گوشت، حبوبات و سبزیجات برگ سبز از منابع آهن هستند. اگر هنگام زایمان خون زیادی از دست داده‌اید یا کم‌خونی دارید، ممکن است به مکمل آهن نیاز داشته باشید؛ مصرف آن را با نظر پزشک تنظیم کنید.
آب و مایعات کافی: به‌خصوص در دوران شیردهی، نوشیدن آب متناسب با تشنگی و نیاز بدن اهمیت دارد.
نیازی نیست مادر برای افزایش شیر، غذاهای خاص یا حجم زیادی از یک خوراکی را مصرف کند. رژیم متنوع و کافی معمولاً انتخاب بهتری است. درباره مکمل‌ها و محدودیت‌های غذایی، به‌خصوص در صورت بیماری زمینه‌ای یا شیردهی، از پزشک یا متخصص تغذیه راهنمایی بگیرید.
۵. چگونه از یبوست و بواسیر بعد از زایمان جلوگیری کنیم؟
یبوست و بواسیر از مشکلات نسبتاً رایج پس از زایمان هستند. درد ناحیه بخیه، کاهش تحرک، کم‌آبی و برخی داروها ممکن است دفع مدفوع را دشوار کنند.
برای کاهش احتمال یبوست:
- در طول روز به اندازه کافی آب بنوشید.
- میوه، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل را در برنامه غذایی بگنجانید.
- در صورت اجازه پزشک، پیاده‌روی آرام و کوتاه داشته باشید.
- هنگام دفع مدفوع بیش از حد زور نزنید.
- نیاز به دفع را برای مدت طولانی به تعویق نیندازید.
اگر بخیه دارید، می‌توانید هنگام دفع با یک دستمال تمیز، به‌آرامی از ناحیه پرینه حمایت کنید؛ البته بدون فشار شدید.
اگر یبوست ادامه پیدا کرد، درد شدید داشتید یا دفع مدفوع با مشکل جدی همراه شد، از پزشک درباره ملین مناسب سؤال کنید. خودسرانه دارو مصرف نکنید.
۶. استراحت و خواب کافی بعد از زایمان طبیعی
بدن برای ترمیم به زمان نیاز دارد. در روزهای نخست ممکن است حتی فعالیت‌های ساده مانند راه رفتن طولانی، بالا رفتن مکرر از پله‌ها یا ایستادن طولانی باعث افزایش درد و خستگی شوند.
برای مدیریت بهتر دوران نقاهت:
- در طول روز، هر زمان که امکان دارد، استراحت کنید.
- از همسر یا اعضای خانواده برای آماده کردن غذا، خرید و کارهای خانه کمک بگیرید.
- هنگام خواب نوزاد، اگر شرایط اجازه می‌دهد، کمی استراحت کنید.
- وسایل ضروری مادر و نوزاد را نزدیک محل استراحت قرار دهید.
- از بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت‌های فرساینده در روزهای نخست خودداری کنید.
لازم نیست تمام کارهای خانه را به‌سرعت از سر بگیرید. میزان فعالیت را با توجه به درد، خونریزی و توان بدنی خود افزایش دهید. اگر فعالیتی باعث افزایش واضح خونریزی، درد یا احساس ضعف شد، شدت آن را کاهش دهید و در صورت تداوم علائم با پزشک مشورت کنید.
۷. چه زمانی می‌توان بعد از زایمان ورزش کرد؟
فعالیت بدنی سبک، مانند راه رفتن آرام در خانه، ممکن است از روزهای نخست و در صورت پایداری وضعیت جسمی امکان‌پذیر باشد. بااین‌حال، زمان شروع و شدت ورزش به نوع پارگی، وجود بخیه، میزان خونریزی و شرایط زایمان بستگی دارد.
در هفته‌های اول، هدف اصلی باید بهبود تدریجی و بازگشت راحتی بدن باشد، نه کاهش سریع وزن.
تمرین‌های کف لگن
تمرین‌های ملایم کف لگن ممکن است به بهبود کنترل ادرار و تقویت عضلات این ناحیه کمک کنند. اگر درد شدید، پارگی قابل‌توجه یا عوارض خاص داشته‌اید، پیش از شروع تمرین از ماما یا پزشک راهنمایی بگیرید.
تمرین نباید دردناک باشد. اگر هنگام انجام آن احساس فشار، سنگینی لگن یا افزایش ناراحتی دارید، تمرین را متوقف کنید و مشاوره بگیرید.
چه زمانی ورزش سنگین مناسب است؟
برای شروع دویدن، تمرین‌های شکمی شدید، وزنه‌برداری و ورزش‌های پرفشار عجله نکنید. زمان مناسب به روند ترمیم و شرایط فردی بستگی دارد و بهتر است در معاینه پس از زایمان درباره آن تصمیم‌گیری شود.
۸. مراقبت از سینه‌ها و شروع شیردهی
در روزهای اول ممکن است نوک سینه‌ها حساس باشد و با افزایش تولید شیر، سینه‌ها احساس پری یا سنگینی پیدا کنند. شیردهی صحیح و تخلیه مناسب شیر می‌تواند به کاهش برخی ناراحتی‌ها کمک کند.
نکات مهم عبارت‌اند از:
- نوزاد را در وضعیتی قرار دهید که دهان او بخش مناسبی از هاله سینه را بگیرد.
- اگر شیردهی دردناک است یا نوک سینه ترک می‌خورد، از ماما یا مشاور شیردهی کمک بگیرید.
- از سوتین راحت و متناسب استفاده کنید.
- اگر سینه‌ها بسیار دردناک، قرمز یا داغ شدند یا تب و لرز داشتید، سریع با پزشک مشورت کنید.
برای آشنایی بیشتر با نیازهای تغذیه‌ای نوزاد، می‌توانید مطالب مرتبط را در دسته‌بندی مراقبت و تربیت کودک آناناز دنبال کنید.
۹. تغییرات خلقی و سلامت روان مادر
پس از زایمان، تغییرات هورمونی، کم‌خوابی، درد و مسئولیت جدید مراقبت از نوزاد ممکن است احساسات مادر را تحت تأثیر قرار دهد. بعضی مادران در روزهای نخست زودتر گریه می‌کنند، حساس‌تر می‌شوند یا اضطراب بیشتری تجربه می‌کنند. این احساسات ممکن است طی چند روز بهتر شوند.
بااین‌حال، نباید ناراحتی شدید یا مداوم را صرفاً به هورمون‌ها نسبت داد.
اگر غمگینی، اضطراب، احساس ناامیدی، بی‌ارزشی یا ناتوانی در انجام کارهای روزمره ادامه پیدا کرد، با پزشک یا متخصص سلامت روان صحبت کنید. افسردگی پس از زایمان قابل درمان است و درخواست کمک نشانه ضعف نیست.
اگر مادر افکار آسیب رساندن به خود یا نوزاد را دارد، یا احساس می‌کند ممکن است بر اساس این افکار عمل کند، باید فوراً از خدمات اورژانسی و حمایت یک فرد قابل اعتماد کمک بگیرد و تنها نماند.
۱۰. رابطه جنسی بعد از زایمان طبیعی
زمان بازگشت به رابطه جنسی در همه مادران یکسان نیست. خونریزی، درد بخیه، خشکی واژن، خستگی و آمادگی روانی می‌توانند بر این زمان تأثیر بگذارند.
بهتر است تا زمانی که درد و خونریزی قابل‌توجه وجود دارد یا زخم بهبود نیافته است، برای شروع رابطه عجله نکنید. اگر پارگی شدید داشته‌اید یا عارضه‌ای ایجاد شده است، درباره زمان مناسب با پزشک مشورت کنید.
پس از زایمان، به‌خصوص هنگام شیردهی، ممکن است خشکی واژن بیشتر شود. استفاده از روان‌کننده مناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد.
نکته مهم: امکان بارداری ممکن است پیش از بازگشت اولین قاعدگی ایجاد شود. شیردهی به‌تنهایی در همه شرایط روش مطمئنی برای پیشگیری از بارداری نیست. درباره انتخاب روش پیشگیری مناسب با پزشک مشورت کنید.
۱۱. معاینات پزشکی بعد از زایمان را جدی بگیرید
حتی اگر زایمان طبیعی بدون عارضه بوده باشد، پیگیری وضعیت جسمی و روانی مادر اهمیت دارد. زمان و تعداد ویزیت‌ها بر اساس شرایط مادر و دستورالعمل محل دریافت مراقبت تعیین می‌شود؛ بهتر است نخستین پیگیری پس از ترخیص و معاینه جامع پس از زایمان را به تعویق نیندازید.
در این جلسات ممکن است موارد زیر بررسی شوند:
- میزان خونریزی و روند کوچک شدن رحم
- بهبود بخیه و پارگی احتمالی
- فشار خون و علائم کم‌خونی یا عفونت
- وضعیت ادرار و اجابت مزاج
- مشکلات شیردهی و درد سینه
- وضعیت خلقی، اضطراب و کیفیت خواب
- روش پیشگیری از بارداری و زمان بازگشت به فعالیت‌های معمول
اگر در دوران بارداری فشار خون بالا، دیابت، کم‌خونی یا بیماری دیگری داشته‌اید، درباره برنامه پیگیری اختصاصی با پزشک صحبت کنید.
۱۲. علائم هشداردهنده بعد از زایمان طبیعی
برخی عوارض پس از زایمان می‌توانند جدی باشند و حتی پس از ترخیص از بیمارستان بروز کنند. در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید.
| علامت | اقدام لازم |
|---|---|
| خونریزی ناگهانی و بسیار شدید، سرگیجه یا غش | مراجعه فوری به اورژانس |
| درد قفسه سینه یا تنگی نفس | کمک اورژانسی فوری |
| سردرد شدید یا مداوم، تاری دید یا اختلال بینایی | ارزیابی فوری پزشکی |
| تب ۳۸ درجه یا بالاتر، لرز یا ترشحات بدبو | تماس فوری با پزشک |
| درد شدید یا رو به افزایش شکم یا لگن | ارزیابی سریع پزشکی |
| درد، قرمزی یا تورم یک‌طرفه ساق پا | ارزیابی فوری پزشکی |
| قرمزی و تورم شدید سینه همراه تب | تماس سریع با پزشک |
| بدتر شدن درد بخیه، ترشح چرکی یا باز شدن زخم | ارزیابی سریع پزشکی |
وجود یک یا چند مورد از این علائم به معنی تشخیص قطعی عارضه نیست؛ اما می‌تواند نشانه مشکلی باشد که به بررسی و درمان نیاز دارد.
۱۳. پرسش‌های متداول درباره مراقبت‌های بعد از زایمان طبیعی
بعد از زایمان طبیعی چند روز باید استراحت کرد؟
زمان مشخصی برای استراحت کامل وجود ندارد. بسیاری از مادران می‌توانند فعالیت‌های سبک را به‌تدریج از روزهای نخست آغاز کنند، اما بازگشت به کارهای سنگین به شدت درد، وجود بخیه، میزان خونریزی و وضعیت عمومی بستگی دارد. استراحت کافی و کمک گرفتن از اطرافیان اهمیت زیادی دارد.
بخیه زایمان طبیعی چند روزه خوب می‌شود؟
بخیه‌های کوچک ممکن است طی چند هفته بهبود پیدا کنند و بخیه‌های مربوط به پارگی شدیدتر به زمان بیشتری نیاز داشته باشند. اگر درد یا تورم بیشتر شد، ترشح بدبو مشاهده کردید یا زخم باز شد، باید معاینه شوید.
خونریزی بعد از زایمان طبیعی چند روز طول می‌کشد؟
خونریزی معمولاً طی چند هفته کاهش می‌یابد و در بسیاری از مادران تا حدود ۶ تا ۸ هفته متوقف می‌شود. اگر خونریزی ناگهان بیشتر شد، بوی نامطبوع داشت یا همراه تب و درد فزاینده بود، با پزشک تماس بگیرید.
آیا بعد از زایمان طبیعی می‌توان حمام کرد؟
در اغلب موارد دوش گرفتن با آب ولرم امکان‌پذیر است؛ اما اگر عارضه خاصی داشته‌اید، توصیه تیم درمان را رعایت کنید. پس از حمام، محل بخیه را به‌آرامی خشک کنید و از مواد محرک روی زخم استفاده نکنید.
بعد از زایمان طبیعی چه غذاهایی بخوریم؟
غذاهای متنوع شامل پروتئین، میوه، سبزیجات، غلات کامل و منابع آهن انتخاب‌های مناسبی هستند. نوشیدن آب کافی نیز به بهبود عملکرد بدن و پیشگیری از یبوست کمک می‌کند. در صورت کم‌خونی یا نیاز به مکمل، با پزشک مشورت کنید.
چه زمانی می‌توان بعد از زایمان طبیعی ورزش را شروع کرد؟
پیاده‌روی آرام ممکن است در صورت پایدار بودن وضعیت مادر از روزهای نخست امکان‌پذیر باشد. ورزش‌های شدید و تمرین‌های پرفشار باید متناسب با روند بهبود و با نظر پزشک از سر گرفته شوند.
آیا بعد از زایمان طبیعی می‌توان باردار شد؟
بله. تخمک‌گذاری ممکن است پیش از اولین قاعدگی پس از زایمان اتفاق بیفتد؛ بنابراین حتی در دوران شیردهی نیز احتمال بارداری وجود دارد. برای انتخاب روش پیشگیری مناسب، با پزشک مشورت کنید.
جمع‌بندی
مراقبت‌های بعد از زایمان طبیعی شامل بهداشت صحیح ناحیه تناسلی، مراقبت از بخیه، توجه به خونریزی، تغذیه مناسب، استراحت کافی، افزایش تدریجی فعالیت بدنی و رسیدگی به سلامت روان است. هر مادر با توجه به شرایط زایمان و وضعیت جسمی خود ممکن است به مراقبت‌های متفاوتی نیاز داشته باشد.
مهم‌ترین نکته این است که علائم هشداردهنده مانند خونریزی شدید، تب، تنگی نفس، سردرد شدید، درد قفسه سینه یا درد و تورم یک‌طرفه پا را نادیده نگیرید. پیگیری پزشکی و کمک گرفتن از اطرافیان، مسیر بهبود مادر را ایمن‌تر و آسان‌تر می‌کند.