سلامت دهان و دندان در بارداری یکی از بخش‌های مهم مراقبت از مادر است که گاهی به دلیل تمرکز بر آزمایش‌ها، تغذیه و رشد جنین نادیده گرفته می‌شود. تغییرات هورمونی، تهوع و استفراغ، تغییر عادت‌های غذایی و حساس‌تر شدن لثه‌ها ممکن است احتمال بروز بعضی مشکلات دهان و دندان را افزایش دهند.
بعضی مادران تصور می‌کنند در دوران بارداری نباید به دندان‌پزشک مراجعه کنند یا درمان پوسیدگی و عفونت را باید تا بعد از زایمان به تعویق بیندازند. این تصور همیشه درست نیست. معاینه، جرم‌گیری، ترمیم پوسیدگی و بسیاری از درمان‌های ضروری دندان‌پزشکی در دوران بارداری قابل انجام هستند. به‌تعویق‌انداختن درمان درد یا عفونت ممکن است مشکل را شدیدتر کند.
در این راهنما، مهم‌ترین تغییرات دهان و دندان در بارداری، روش‌های مراقبت روزانه، درمان‌های دندان‌پزشکی، داروها و علائمی را بررسی می‌کنیم که نباید نادیده گرفته شوند.
چرا سلامت دهان و دندان در بارداری اهمیت دارد؟
سلامت دهان بخشی از سلامت عمومی بدن است. دندان‌های پوسیده، التهاب لثه و عفونت‌های دهانی می‌توانند باعث درد، اختلال در غذا خوردن و کاهش کیفیت زندگی مادر شوند. در دوران بارداری، رسیدگی به این مشکلات به حفظ سلامت مادر و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای ادامه بارداری کمک می‌کند.
تغییرات هورمونی ممکن است واکنش لثه‌ها به پلاک میکروبی را افزایش دهد. از طرف دیگر، استفراغ مکرر می‌تواند دندان‌ها را در معرض اسید معده قرار دهد و به مینای دندان آسیب برساند. مصرف مکرر خوراکی‌های شیرین نیز ممکن است خطر پوسیدگی را افزایش دهد.
به همین دلیل، مراقبت از دهان و دندان در بارداری فقط به مسواک زدن محدود نمی‌شود؛ معاینه منظم، تغذیه مناسب، پیشگیری از آسیب ناشی از اسید و درمان به‌موقع مشکلات نیز اهمیت دارند.
مشکلات شایع دهان و دندان در دوران بارداری
۱. التهاب و خونریزی لثه
التهاب لثه بارداری یا ژنژیویت یکی از مشکلات نسبتاً شایع این دوران است. تغییرات هورمونی می‌توانند لثه‌ها را نسبت به پلاک میکروبی حساس‌تر کنند.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- قرمزی یا تورم لثه‌ها
- خونریزی هنگام مسواک زدن یا استفاده از نخ دندان
- حساس شدن لثه‌ها
- بوی نامطبوع دهان
- احساس ناراحتی هنگام تمیز کردن دندان‌ها
خونریزی لثه به این معنا نیست که باید مسواک زدن را متوقف کنید. برعکس، تمیزکردن ملایم و منظم دندان‌ها به کنترل پلاک کمک می‌کند. از مسواک نرم استفاده کنید و در صورت ادامه خونریزی، درد یا تورم، برای معاینه به دندان‌پزشک مراجعه کنید.
التهاب خفیف لثه ممکن است پس از زایمان کاهش یابد، اما نباید فرض کرد که همه مشکلات لثه خودبه‌خود برطرف می‌شوند. بیماری پیشرفته لثه به درمان تخصصی نیاز دارد.
۲. پوسیدگی دندان
بارداری به‌طور مستقیم به این معنا نیست که دندان‌ها حتماً پوسیده می‌شوند. با این حال، تغییر عادت‌های غذایی، ریزه‌خواری مکرر، تهوع، استفراغ و دشوار شدن رعایت بهداشت دهان ممکن است احتمال پوسیدگی را افزایش دهند.
نشانه‌های احتمالی پوسیدگی عبارت‌اند از:
- حساسیت به خوراکی‌های سرد، گرم یا شیرین
- درد هنگام جویدن
- مشاهده لکه یا حفره روی دندان
- گیرکردن مکرر غذا بین دندان‌ها
- درد خودبه‌خودی یا شبانه
پوسیدگی اولیه ممکن است بدون درد باشد. بنابراین، حتی اگر علامتی ندارید، معاینه دندان‌پزشکی اهمیت دارد. تشخیص زودهنگام می‌تواند از گسترش پوسیدگی و نیاز به درمان پیچیده‌تر جلوگیری کند.
۳. فرسایش مینای دندان بر اثر استفراغ
استفراغ و رفلاکس معده می‌توانند اسید را به سطح دندان‌ها برسانند. تماس مکرر با اسید ممکن است مینای دندان را فرسوده کند و باعث حساسیت بیشتر شود.
اگر پس از تهوع یا استفراغ فوراً دندان‌ها را با مسواک بسایید، ممکن است به مینای نرم‌شده آسیب بیشتری وارد شود.
پس از استفراغ:
۱. دهان را با آب ساده بشویید.
۲. می‌توانید برای خنثی کردن اسید، یک قاشق چای‌خوری جوش‌شیرین را در یک لیوان آب حل کنید و دهان را با آن بشویید؛ محلول را قورت ندهید.
۳. برای مسواک زدن حدود ۳۰ دقیقه صبر کنید.
۴. اگر استفراغ مکرر دارید، درباره کنترل تهوع و محافظت از دندان‌ها با پزشک یا دندان‌پزشک مشورت کنید.
اگر استفراغ شدید است و نمی‌توانید مایعات را نگه دارید، به‌ویژه اگر علائم کم‌آبی دارید، ارزیابی پزشکی ضروری است.
۴. خشکی دهان
برخی مادران در دوران بارداری خشکی دهان را تجربه می‌کنند. تغییرات روزمره، کم‌آبی ناشی از استفراغ، تنفس از راه دهان یا بعضی داروها ممکن است در این وضعیت نقش داشته باشند.
خشکی دهان می‌تواند ناراحتی ایجاد کند و در برخی افراد خطر پوسیدگی را افزایش دهد.
برای کاهش آن:
- در طول روز آب بنوشید.
- از مصرف مکرر نوشیدنی‌های شیرین پرهیز کنید.
- در صورت مناسب بودن، آدامس بدون قند بجوید.
- اگر خشکی دهان شدید یا مداوم است، علت آن را با پزشک یا دندان‌پزشک بررسی کنید.
۵. برجستگی یا توده روی لثه
گاهی در دوران بارداری برجستگی قرمز و موضعی روی لثه ایجاد می‌شود که به آن گرانولوم بارداری یا گرانولوم پیوژنیک نیز گفته می‌شود. این ضایعه معمولاً خوش‌خیم است و ممکن است به‌راحتی خونریزی کند.
با این حال، هر توده جدید در دهان باید معاینه شود؛ زیرا تشخیص آن فقط بر اساس ظاهر امکان‌پذیر نیست. بسته به اندازه، محل، خونریزی و ناراحتی، ممکن است مراقبت، درمان لثه یا در مواردی برداشتن ضایعه لازم باشد.
از دستکاری، فشردن یا تلاش برای برداشتن آن در خانه خودداری کنید.
چگونه در دوران بارداری از دندان‌ها مراقبت کنیم؟
مراقبت روزانه منظم مهم‌ترین راه پیشگیری از بسیاری از مشکلات دهان و دندان است.
۱. روزی دو بار مسواک بزنید
دندان‌ها را حداقل دو بار در روز و هر بار حدود دو دقیقه با مسواک نرم و خمیردندان حاوی فلوراید تمیز کنید. بهتر است یکی از دفعات مسواک زدن پیش از خواب باشد.
نکات مهم:
- همه سطوح دندان‌ها را به‌آرامی تمیز کنید.
- خط اتصال دندان و لثه را فراموش نکنید.
- از فشار زیاد مسواک خودداری کنید.
- پس از مسواک، خمیردندان را تف کنید و بلافاصله دهان را با آب فراوان نشویید تا فلوراید روی دندان‌ها باقی بماند.
اگر مسواک زدن در زمان تهوع دشوار است، می‌توانید زمان آن را تغییر دهید، از مسواک کوچک‌تر استفاده کنید یا خمیردندانی با طعم ملایم‌تر انتخاب کنید.
۲. هر روز از نخ دندان استفاده کنید
مسواک به‌خوبی به فضاهای بین دندان‌ها دسترسی ندارد. استفاده روزانه از نخ دندان یا ابزارهای مناسب تمیزکردن بین دندانی به کاهش پلاک و التهاب لثه کمک می‌کند.
نخ دندان را با ملایمت حرکت دهید و آن را ناگهانی به لثه فشار ندهید. اگر استفاده از نخ دندان برایتان دشوار است، دندان‌پزشک می‌تواند ابزار مناسب را پیشنهاد کند.
۳. از دهان‌شویه مناسب استفاده کنید
دهان‌شویه جایگزین مسواک و نخ دندان نیست. برخی دهان‌شویه‌های حاوی فلوراید یا مواد ضدعفونی‌کننده ممکن است در شرایط خاص مفید باشند، اما انتخاب نوع محصول باید با توجه به نیاز شما انجام شود.
از مصرف خودسرانه دهان‌شویه‌های دارویی، به‌ویژه برای مدت طولانی، پرهیز کنید. اگر از دهان‌شویه استفاده می‌کنید، دستور مصرف محصول و توصیه دندان‌پزشک را رعایت کنید.
۴. مصرف خوراکی‌های شیرین را مدیریت کنید
تعداد دفعات مصرف قند در طول روز بر خطر پوسیدگی اثر دارد. به‌جای خوردن مکرر شیرینی، بیسکویت، شکلات و نوشیدنی‌های شیرین، وعده‌ها و میان‌وعده‌های منظم و متعادل انتخاب کنید.
مواد غذایی مفید برای سلامت عمومی و دهان شامل موارد زیر هستند:
- سبزیجات و میوه‌های تازه
- غلات کامل
- لبنیات پاستوریزه بدون شکر افزوده
- منابع پروتئینی مناسب
- آب ساده
میوه خشک و آب‌میوه نیز می‌توانند قند قابل‌توجهی داشته باشند؛ بنابراین بهتر است به مقدار و دفعات مصرف آن‌ها توجه کنید. برای تأمین نیازهای تغذیه‌ای بارداری، برنامه غذایی را با توصیه‌های پزشک یا متخصص تغذیه هماهنگ کنید.
۵. سیگار و دخانیات را کنار بگذارید
مصرف دخانیات می‌تواند سلامت لثه را مختل کند و برای بارداری نیز خطرات شناخته‌شده‌ای دارد. از سیگار، قلیان و سایر محصولات دخانی دوری کنید و اگر برای ترک به کمک نیاز دارید، با پزشک درباره روش‌های حمایتی مناسب دوران بارداری مشورت کنید.
آیا مراجعه به دندان‌پزشک در بارداری بی‌خطر است؟
بله. مراقبت پیشگیرانه و بسیاری از درمان‌های دندان‌پزشکی در دوران بارداری قابل انجام هستند. معاینه، جرم‌گیری، پرکردن دندان، درمان ریشه و کشیدن دندانی که به درمان فوری نیاز دارد، در صورت تشخیص دندان‌پزشک می‌توانند در دوران بارداری انجام شوند.
اگر درد، عفونت یا پوسیدگی قابل‌توجه دارید، صرفاً به دلیل بارداری درمان را عقب نیندازید. تأخیر ممکن است باعث تشدید عفونت یا پیچیده‌تر شدن درمان شود.
در زمان گرفتن نوبت و پیش از شروع درمان، حتماً به دندان‌پزشک اطلاع دهید که باردار هستید و هفته بارداری خود را بگویید. همچنین داروهای مصرفی، حساسیت‌های دارویی، بیماری‌های زمینه‌ای و هرگونه عارضه بارداری را مطرح کنید.
بهترین زمان برای درمان دندان‌پزشکی کدام است؟
درمان ضروری را می‌توان در هر سه‌ماهه، با رعایت ملاحظات پزشکی، انجام داد.
برای درمان‌های انتخابی و غیرضروری، زمان‌بندی ممکن است بر اساس نوع کار، راحتی مادر و شرایط بارداری تنظیم شود. بعضی اقدامات انتخابی را می‌توان تا زمان مناسب‌تر یا پس از زایمان به تعویق انداخت؛ اما این موضوع با به‌تعویق‌انداختن درمان درد یا عفونت تفاوت دارد.
در سه‌ماهه دوم، برخی مادران تحمل راحت‌تری برای نشستن روی صندلی دندان‌پزشکی دارند، ولی این به معنای ممنوع بودن درمان در سه‌ماهه اول یا سوم نیست.
آیا بی‌حسی دندان‌پزشکی در بارداری مجاز است؟
بی‌حسی موضعی مناسب، مانند لیدوکائین با یا بدون اپی‌نفرین در شرایط بالینی مناسب، معمولاً می‌تواند در دوران بارداری استفاده شود. انتخاب دارو و مقدار آن به نوع درمان، وضعیت مادر و نظر دندان‌پزشک بستگی دارد.
از بی‌حسی یا داروهای باقی‌مانده از درمان‌های قبلی خودسرانه استفاده نکنید. اگر دندان‌پزشک برای شما دارو تجویز می‌کند، درباره بارداری و داروهای دیگری که مصرف می‌کنید به او اطلاع دهید.
روش‌های آرام‌بخشی، بیهوشی عمومی یا استفاده از گاز نیتروس اکساید به بررسی جداگانه نیاز دارند. پیش از انجام این اقدامات، دندان‌پزشک باید شرایط شما را ارزیابی کند و در صورت لزوم با پزشک مراقبت بارداری هماهنگ شود.
آیا عکس‌برداری از دندان در بارداری خطرناک است؟
اگر عکس‌برداری دندان برای تشخیص یا برنامه‌ریزی درمان ضروری باشد، می‌توان آن را با رعایت اصول ایمنی و پروتکل‌های مرکز انجام داد. میزان پرتو در تصویربرداری دندان معمولاً پایین است و دندان‌پزشک باید ضرورت عکس‌برداری را بررسی کند.
بارداری را حتماً به دندان‌پزشک و مسئول تصویربرداری اطلاع دهید. نوع تصویربرداری، روش انجام و اقدامات حفاظتی بر اساس استانداردهای جاری و شرایط فرد تعیین می‌شوند.
به‌دلیل نگرانی از عکس‌برداری، تشخیص و درمان ضروری را بدون گفت‌وگو با دندان‌پزشک کنار نگذارید.
برای دندان‌درد در بارداری چه باید کرد؟
دندان‌درد ممکن است ناشی از پوسیدگی، التهاب عصب دندان، ترک‌خوردگی، مشکلات لثه یا عفونت باشد. بدون معاینه نمی‌توان علت را مشخص کرد؛ بنابراین درد مداوم یا شدید باید توسط دندان‌پزشک بررسی شود.
تا زمان مراجعه:
- دهان را به‌آرامی با آب ولرم بشویید.
- غذاهای نرم انتخاب کنید و از جویدن با دندان دردناک پرهیز کنید.
- در صورت گیرکردن غذا، اطراف دندان را با ملایمت تمیز کنید.
- از گذاشتن آسپرین، الکل، سیر یا مواد محرک روی دندان و لثه خودداری کنید.
- برای انتخاب مسکن با پزشک یا داروساز آشنا با وضعیت بارداری مشورت کنید.
پاراستامول یا استامینوفن در بسیاری از شرایط می‌تواند گزینه‌ای برای تسکین درد در بارداری باشد، اما مناسب بودن آن، مقدار مصرف و مدت استفاده باید با توجه به شرایط فرد بررسی شود. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن را خودسرانه مصرف نکنید؛ این داروها در بارداری، به‌ویژه از هفته بیستم به بعد، محدودیت‌های مهمی دارند و در سه‌ماهه سوم معمولاً باید از آن‌ها اجتناب شود، مگر با دستور مشخص پزشک.
آنتی‌بیوتیک نیز برای هر دندان‌دردی لازم نیست. اگر عفونت وجود داشته باشد، دندان‌پزشک داروی مناسب را انتخاب می‌کند و در صورت نیاز، درمان اصلی دندان را انجام می‌دهد.
چه زمانی دندان‌درد در بارداری اورژانسی است؟
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، فوراً کمک پزشکی دریافت کنید:
- تورم قابل‌توجه یا رو به افزایش صورت، فک یا گردن
- تب همراه با درد یا تورم دندان
- خروج چرک یا بدتر شدن سریع علائم عفونت
- دشواری در باز کردن دهان
- مشکل در بلع یا تنفس
دشواری در تنفس یا بلع، یا تورمی که به سرعت گسترش پیدا می‌کند، یک وضعیت اورژانسی است. در چنین شرایطی منتظر نوبت معمول دندان‌پزشکی نمانید.
آیا جرم‌گیری و درمان لثه در بارداری مجاز است؟
جرم‌گیری و پاک‌سازی حرفه‌ای دندان‌ها از اقدامات پیشگیرانه معمول هستند و در بارداری قابل انجام‌اند. اگر التهاب لثه یا بیماری پریودنتال وجود داشته باشد، دندان‌پزشک ممکن است درمان متناسب با شدت بیماری را پیشنهاد کند.
خونریزی لثه را نباید با قطع بهداشت دهان درمان کرد. در عین حال، اگر لثه‌ها دردناک، متورم یا به‌شدت خونریزی‌دهنده هستند، معاینه ضروری است تا علت مشخص شود.
بیماری لثه در مطالعات با برخی پیامدهای نامطلوب بارداری ارتباط داشته است، اما این ارتباط به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که بیماری لثه مستقیماً باعث زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد می‌شود. درمان لثه برای سلامت دهان مادر اهمیت دارد، ولی نباید آن را تضمینی برای پیشگیری از تمام عوارض بارداری دانست.
آیا بارداری باعث از دست رفتن کلسیم دندان‌ها می‌شود؟
این باور که جنین کلسیم مورد نیاز خود را مستقیماً از دندان‌های مادر می‌گیرد و به همین دلیل دندان‌های او می‌پوسند، درست نیست. دندان‌ها مانند مخزن کلسیم نیستند که جنین بتواند از آن‌ها کلسیم برداشت کند.
با این حال، نیازهای تغذیه‌ای بارداری افزایش می‌یابد و تغذیه متعادل برای سلامت مادر اهمیت دارد. پوسیدگی دندان بیشتر با عوامل متعددی مانند پلاک میکروبی، مصرف قند، بهداشت دهان، خشکی دهان و تماس دندان با اسید مرتبط است.
برای دریافت کلسیم و سایر مواد مغذی، از منابع غذایی مناسب استفاده کنید و درباره نیاز به مکمل با پزشک مشورت کنید. مصرف خودسرانه دوزهای بالای مکمل‌ها ضروری نیست و ممکن است مناسب نباشد.
آیا درمان زیبایی دندان در بارداری توصیه می‌شود؟
درمان‌های ضروری و درمان‌های زیبایی یکسان نیستند. اقداماتی مانند سفیدکردن دندان‌ها یا بعضی درمان‌های صرفاً زیبایی معمولاً فوریت پزشکی ندارند؛ بنابراین بهتر است ضرورت و زمان مناسب آن‌ها با دندان‌پزشک بررسی شود و در صورت امکان تا پس از بارداری به تعویق بیفتند.
اگر درمانی علاوه بر زیبایی، برای سلامت دندان یا لثه ضروری باشد، تصمیم‌گیری بر اساس وضعیت بالینی انجام می‌شود. در هر صورت، پیش از استفاده از محصولات سفیدکننده خانگی یا مواد شیمیایی دهانی، درباره ایمنی آن‌ها در بارداری سؤال کنید.
پرسش‌های متداول درباره سلامت دهان و دندان در بارداری
آیا در دوران بارداری می‌توان دندان را پر کرد؟
بله. ترمیم پوسیدگی دندان در صورت نیاز معمولاً در بارداری قابل انجام است. تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند از گسترش پوسیدگی جلوگیری کند.
آیا کشیدن دندان در بارداری خطرناک است؟
اگر دندان به دلیل عفونت، درد یا مشکل جدی نیاز به کشیدن داشته باشد، این درمان را می‌توان در دوران بارداری انجام داد. دندان‌پزشک با توجه به وضعیت مادر، نوع درمان و داروهای مورد نیاز تصمیم می‌گیرد.
آیا خونریزی لثه هنگام مسواک زدن طبیعی است؟
خونریزی لثه در بارداری شایع است، اما نباید نادیده گرفته شود. مسواک نرم و بهداشت منظم را ادامه دهید و اگر خونریزی تکرار می‌شود یا با درد و تورم همراه است، برای معاینه مراجعه کنید.
آیا برای دندان‌درد می‌توان ایبوپروفن مصرف کرد؟
ایبوپروفن را در دوران بارداری بدون دستور پزشک مصرف نکنید. این دارو محدودیت‌های مهمی دارد، به‌خصوص از هفته بیستم به بعد. برای انتخاب مسکن مناسب با پزشک یا داروساز مشورت کنید و علت درد را نیز به دندان‌پزشک نشان دهید.
آیا عکس دندان برای جنین ضرر دارد؟
عکس‌برداری دندان در صورت نیاز بالینی و با رعایت اصول ایمنی قابل انجام است. بارداری را اطلاع دهید تا دندان‌پزشک و مرکز تصویربرداری روش مناسب را انتخاب کنند.
اگر در بارداری استفراغ کنم، چگونه از دندان‌ها محافظت کنم؟
پس از استفراغ، دهان را با آب بشویید یا از محلول رقیق جوش‌شیرین طبق روش توصیه‌شده استفاده کنید. برای مسواک زدن حدود ۳۰ دقیقه صبر کنید تا به مینای دندان آسیب کمتری وارد شود.
آیا لازم است در دوران بارداری حتماً به دندان‌پزشک مراجعه کنم؟
اگر مدتی از آخرین معاینه شما گذشته یا درد، خونریزی لثه، حساسیت یا پوسیدگی دارید، مراجعه توصیه می‌شود. حتی در نبود علائم نیز معاینه و مراقبت پیشگیرانه می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک کند.
جمع‌بندی
سلامت دهان و دندان در بارداری بخش مهمی از مراقبت از مادر است. مسواک زدن با خمیردندان حاوی فلوراید، استفاده روزانه از نخ دندان، کاهش دفعات مصرف خوراکی‌های شیرین، مراقبت از دندان‌ها پس از استفراغ و مراجعه منظم به دندان‌پزشک می‌توانند خطر بسیاری از مشکلات را کاهش دهند.
معاینه و بسیاری از درمان‌های ضروری دندان‌پزشکی، از جمله ترمیم پوسیدگی، درمان ریشه و کشیدن دندان در صورت نیاز، در دوران بارداری قابل انجام هستند. اگر درد شدید، تورم، تب یا نشانه‌های گسترش عفونت دارید، درمان را به بعد از زایمان موکول نکنید.
مهم‌ترین اصل این است که بارداری را به دندان‌پزشک اطلاع دهید و درباره داروها، تصویربرداری و روش درمان با او گفت‌وگو کنید تا مراقبت متناسب با شرایط شما انجام شود.
منابع برای مطالعه بیشتر
- American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG): Oral Health Care During Pregnancy and Through the Lifespan
https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2013/08/oral-health-care-during-pregnancy-and-through-the-lifespan - American Dental Association (ADA): Pregnancy
https://www.ada.org/resources/ada-library/oral-health-topics/pregnancy - Centers for Disease Control and Prevention (CDC): Pregnancy and Oral Health Facts
https://www.cdc.gov/oral-health/data-research/facts-stats/fast-facts-pregnancy-and-oral-health.html - Health Resources and Services Administration (HRSA): Oral Health and Pregnancy
https://www.hrsa.gov/oral-health/pregnancy
این مطلب برای آگاهی عمومی است و جایگزین معاینه یا توصیه اختصاصی دندان‌پزشک و پزشک مراقبت بارداری نیست.