بسیاری از مادران تصور می‌کنند تا زمانی که به فرزندشان شیر می‌دهند، امکان بارداری وجود ندارد. این تصور کاملاً درست نیست. شیردهی می‌تواند تخمک‌گذاری را به تأخیر بیندازد و احتمال بارداری را کاهش دهد، اما در شرایط معمول نمی‌توان آن را روشی مطمئن برای جلوگیری از بارداری دانست.
بارداری در دوران شیردهی ممکن است حتی پیش از بازگشت اولین قاعدگی اتفاق بیفتد. از طرف دیگر، اگر مادری در این دوران باردار شود، لزوماً مجبور نیست شیردهی را فوراً قطع کند. تصمیم مناسب به وضعیت سلامت مادر، شرایط بارداری، سن کودک و میزان شیر مورد نیاز او بستگی دارد.
در این راهنما، درباره احتمال بارداری هنگام شیردهی، علائم اولیه، زمان انجام تست بارداری، تأثیر بارداری بر شیر مادر و مراقبت‌های لازم صحبت می‌کنیم.
آیا در دوران شیردهی امکان بارداری وجود دارد؟
بله. بارداری در دوران شیردهی کاملاً امکان‌پذیر است. هنگام مکیدن پستان، هورمون پرولاکتین افزایش می‌یابد و این وضعیت می‌تواند فعالیت تخمدان‌ها و تخمک‌گذاری را موقتاً مهار کند. با این حال، شدت این اثر در همه مادران یکسان نیست.
برخی زنان تا چندین ماه پس از زایمان قاعدگی ندارند، اما در برخی دیگر تخمک‌گذاری زودتر از بازگشت قاعدگی آغاز می‌شود. از آنجا که تخمک‌گذاری پیش از اولین پریود اتفاق می‌افتد، ممکن است مادر بدون آنکه متوجه بازگشت باروری خود شده باشد، باردار شود.
بنابراین، اگر قصد بارداری مجدد ندارید، بهتر است حتی در دوران شیردهی نیز درباره روش مناسب پیشگیری با پزشک یا ماما مشورت کنید.
احتمال بارداری در دوران شیردهی چقدر است؟
احتمال بارداری به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله سن کودک، دفعات شیر خوردن، تغذیه انحصاری با شیر مادر و بازگشت یا عدم بازگشت قاعدگی.
شیردهی تنها در شرایط مشخصی می‌تواند به‌عنوان روش پیشگیری از بارداری استفاده شود. این روش «آمنوره شیردهی» یا LAM نام دارد.
برای استفاده از این روش، باید هر سه شرط زیر برقرار باشند:
- کودک هنوز به شش‌ماهگی نرسیده باشد.
- مادر پس از زایمان هنوز قاعدگی نداشته باشد.
- کودک به‌طور انحصاری و مکرر، در روز و شب از شیر مادر تغذیه کند.
در روش استاندارد آمنوره شیردهی، فاصله بین وعده‌های شیر خوردن معمولاً نباید از چهار ساعت در روز و شش ساعت در شب بیشتر شود.
اگر تمام شرایط به‌درستی رعایت شوند، این روش در شش ماه نخست پس از زایمان اثربخشی بالایی دارد؛ با این حال، هیچ تضمینی برای جلوگیری کامل از بارداری وجود ندارد.
چه زمانی احتمال بارداری بیشتر می‌شود؟
در شرایط زیر نباید تنها به شیردهی برای جلوگیری از بارداری تکیه کرد:
- کودک بیش از شش ماه سن دارد.
- تغذیه کمکی یا شیر خشک به برنامه غذایی کودک اضافه شده است.
- فاصله میان وعده‌های شیردهی بیشتر شده است.
- شیردهی شبانه کاهش یافته یا متوقف شده است.
- قاعدگی مادر دوباره آغاز شده است.
- مادر بخشی از شیر را می‌دوشد و کودک با شیشه تغذیه می‌شود؛ زیرا اثربخشی روش LAM در این شرایط ممکن است کمتر باشد.
اگر رابطه جنسی بدون استفاده از روش پیشگیری داشته‌اید و احتمال بارداری وجود دارد، بهتر است زمان مناسب انجام تست را در نظر بگیرید.
علائم بارداری در دوران شیردهی چیست؟
تشخیص بارداری در دوران شیردهی ممکن است کمی دشوار باشد؛ زیرا بعضی از علائم بارداری با تغییرات طبیعی پس از زایمان و خستگی ناشی از مراقبت از نوزاد شباهت دارند.
همچنین، بعضی مادران در ماه‌های نخست بارداری علامت مشخصی ندارند. به همین دلیل، وجود یا نبود علائم به‌تنهایی نمی‌تواند بارداری را تأیید یا رد کند.
۱. تأخیر در قاعدگی
اگر قاعدگی شما پس از زایمان دوباره منظم شده باشد، عقب افتادن پریود می‌تواند یکی از نشانه‌های اولیه بارداری باشد.
با این حال، اگر هنوز قاعدگی بازنگشته است یا چرخه‌های نامنظمی دارید، تشخیص بارداری از روی تاریخ پریود دشوارتر می‌شود. در این شرایط، انجام تست بارداری اهمیت بیشتری دارد.
۲. حساسیت یا درد پستان‌ها
حساسیت نوک پستان و احساس درد یا سنگینی سینه ممکن است در اوایل بارداری بیشتر شود. البته این نشانه در دوران شیردهی نیز شایع است و ممکن است به علت پر شدن پستان‌ها، احتقان یا تحریک نوک پستان هنگام شیر خوردن ایجاد شود.
اگر این علامت با نشانه‌های دیگری همراه است، بهتر است احتمال بارداری را بررسی کنید.
۳. خستگی بیشتر از حد معمول
مراقبت از نوزاد و بیدار شدن در طول شب می‌تواند باعث خستگی شود. با این حال، خستگی شدید یا غیرمعمول ممکن است یکی از علائم اولیه بارداری نیز باشد.
در صورت تداوم خستگی، به‌ویژه اگر با سرگیجه، ضعف یا رنگ‌پریدگی همراه است، برای بررسی کم‌خونی و سایر علت‌های احتمالی با پزشک مشورت کنید.
۴. تهوع و حساسیت به بوها
تهوع، استفراغ، حساسیت به بوها و تغییر اشتها از علائم احتمالی بارداری هستند. این نشانه‌ها ممکن است در هر ساعتی از شبانه‌روز رخ دهند.
البته تهوع به‌تنهایی نشانه قطعی بارداری نیست و علل دیگری نیز دارد.
۵. تغییر در میزان شیر مادر
برخی مادران در صورت بارداری متوجه کاهش تدریجی شیر خود می‌شوند. تغییرات هورمونی دوران بارداری ممکن است بر تولید شیر اثر بگذارند، اما کاهش شیر به‌تنهایی برای تشخیص بارداری کافی نیست.
عوامل دیگری مانند کم شدن دفعات شیردهی، بیماری، استرس، تغییرات تغذیه‌ای و برخی داروها نیز می‌توانند بر میزان شیر اثر بگذارند.
۶. تغییر در مزه شیر یا واکنش کودک
برخی مادران گزارش می‌کنند که کودک در دوران بارداری تمایل کمتری به شیر خوردن نشان می‌دهد. تغییر مزه شیر یا تغییرات جریان شیر ممکن است در این موضوع نقش داشته باشد، اما رفتار کودک معیار قابل اعتمادی برای تشخیص بارداری نیست.
۷. تکرر ادرار و تغییرات خلقی
تکرر ادرار، نفخ، یبوست، تغییرات خلقی و افزایش ترشحات واژن نیز ممکن است در بارداری دیده شوند. با این حال، این علائم اختصاصی نیستند و برای تأیید بارداری باید از تست استفاده کرد.
چه زمانی بعد از رابطه در دوران شیردهی تست بارداری بدهیم؟
اگر احتمال می‌دهید باردار شده‌اید، انجام تست بارداری خانگی یکی از ساده‌ترین راه‌های بررسی اولیه است.
اگر قاعدگی شما منظم است، معمولاً می‌توانید از نخستین روز عقب افتادن پریود تست بارداری انجام دهید.
اگر به دلیل شیردهی قاعدگی ندارید یا تاریخ پریود بعدی مشخص نیست، بهتر است تست را دست‌کم ۲۱ روز پس از آخرین رابطه جنسی بدون محافظت انجام دهید.
برای انجام تست:
۱. تاریخ آخرین رابطه بدون محافظت را مشخص کنید.
۲. دستورالعمل کیت بارداری را به‌دقت بخوانید.
۳. نتیجه را در بازه زمانی اعلام‌شده روی بسته بررسی کنید.
۴. اگر نتیجه منفی بود اما هنوز احتمال بارداری وجود داشت، چند روز بعد دوباره تست را انجام دهید.
۵. اگر نتیجه مثبت شد، برای شروع مراقبت‌های بارداری با پزشک یا ماما تماس بگیرید.
شیردهی به‌خودی‌خود مانع شناسایی هورمون بارداری در تست ادراری نمی‌شود. اگر نتیجه منفی است اما علائم ادامه دارند یا قاعدگی بازنمی‌گردد، ارزیابی پزشکی می‌تواند به روشن شدن وضعیت کمک کند.
آیا در صورت بارداری باید شیردهی را قطع کرد؟
خیر؛ بارداری به‌تنهایی به این معنا نیست که باید شیردهی فوراً قطع شود. بسیاری از مادران می‌توانند در دوران بارداری نیز به شیردهی ادامه دهند، اما تصمیم نهایی باید با توجه به شرایط فردی گرفته شود.
در یک بارداری کم‌خطر، ادامه شیردهی ممکن است امکان‌پذیر باشد. با این حال، اگر سابقه زایمان زودرس، سقط‌های مکرر، خونریزی در بارداری، انقباضات رحمی یا سایر عوامل خطر دارید، لازم است پیش از ادامه شیردهی با پزشک مشورت کنید.
پزشک ممکن است با توجه به وضعیت مادر و جنین، ادامه شیردهی، کاهش تدریجی آن یا قطع شیردهی را پیشنهاد کند.
چه زمانی ادامه شیردهی به بررسی بیشتری نیاز دارد؟
در شرایط زیر بهتر است درباره ادامه شیردهی حتماً ارزیابی تخصصی انجام شود:
- بارداری پرخطر تشخیص داده شده است.
- مادر سابقه زایمان زودرس یا برخی مشکلات مهم بارداری دارد.
- وزن مادر کاهش پیدا کرده یا دریافت غذایی کافی ندارد.
- شیردهی موجب خستگی شدید یا دشواری در تأمین نیازهای غذایی مادر شده است.
- درد شکم، خونریزی یا انقباضات غیرعادی وجود دارد.
در صورت خونریزی قابل توجه، درد شدید شکم، درد یک‌طرفه لگن، سرگیجه شدید یا غش، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنید؛ این علائم را نباید صرفاً به شیردهی نسبت داد.
تأثیر بارداری بر شیر مادر
بارداری می‌تواند از چند راه بر شیر مادر تأثیر بگذارد. شدت این تغییرات در افراد مختلف متفاوت است و ممکن است در طول بارداری بیشتر شود.
کاهش حجم شیر
تغییرات هورمونی بارداری ممکن است تولید شیر را کاهش دهد. این اتفاق برای کودکی که هنوز به شیر مادر وابستگی غذایی زیادی دارد، اهمیت بیشتری دارد.
اگر کودک کمتر شیر می‌خورد، تعداد پوشک‌های خیس او کاهش یافته یا روند افزایش وزنش مناسب نیست، با پزشک کودک یا متخصص شیردهی مشورت کنید.
تغییر طعم شیر
در طول بارداری، ترکیب و مزه شیر ممکن است تغییر کند. برخی کودکان با این تغییرات کنار می‌آیند و برخی دیگر تمایل کمتری به شیر خوردن نشان می‌دهند.
اگر کودک به‌تدریج شیر خوردن را کاهش داد، باید اطمینان حاصل کنید که نیازهای غذایی و مایعات او به شکل مناسبی تأمین می‌شود.
تغییر جریان شیر
برخی مادران در دوران بارداری متوجه تغییر جریان شیر می‌شوند. ممکن است خروج شیر دشوارتر شود یا کودک برای دریافت مقدار مورد نیاز خود بیشتر تلاش کند.
در صورت درد پستان، ترک نوک پستان یا دشواری قابل توجه در شیردهی، مشاوره با متخصص می‌تواند کمک‌کننده باشد.
تغییرات بعدی در تولید شیر
در مراحل بعدی بارداری، بدن به‌تدریج برای تولید آغوز، یعنی شیر اولیه نوزاد پس از تولد، آماده می‌شود. این تغییر طبیعی است و می‌تواند بر میزان و ویژگی‌های شیر اثر بگذارد.
اگر قصد دارید هم‌زمان به کودک بزرگ‌تر شیر بدهید و نوزاد جدید را نیز با شیر مادر تغذیه کنید، بهتر است درباره نیازهای تغذیه‌ای هر دو کودک برنامه‌ریزی کنید.
آیا شیردهی در دوران بارداری برای جنین خطرناک است؟
پاسخ به شرایط بارداری بستگی دارد. در بارداری‌های کم‌خطر، ادامه شیردهی ممکن است امکان‌پذیر باشد؛ اما نمی‌توان برای همه مادران یک توصیه یکسان ارائه کرد.
مکیدن پستان می‌تواند باعث آزاد شدن اکسی‌توسین شود؛ هورمونی که در انقباضات رحمی نیز نقش دارد. اهمیت این موضوع به شرایط بارداری و عوامل خطر فرد بستگی دارد. اگر بارداری پرخطر است یا پزشک درباره خطر زایمان زودرس هشدار داده، باید پیش از ادامه شیردهی ارزیابی تخصصی انجام شود.
همچنین، تأمین انرژی، پروتئین، ویتامین‌ها و مواد معدنی کافی اهمیت دارد؛ زیرا بدن مادر باید نیازهای خودش، بارداری و در صورت ادامه شیردهی، کودک شیرخوار را نیز تأمین کند.
تغذیه مادر در دوران بارداری و شیردهی
در صورت بارداری هم‌زمان با شیردهی، توجه به تغذیه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. هدف، داشتن رژیم غذایی متنوع و کافی است، نه پیروی از رژیم‌های محدودکننده یا مصرف خودسرانه مکمل‌ها.
۱. دریافت پروتئین کافی
تخم‌مرغ کاملاً پخته، گوشت و مرغ کاملاً پخته، ماهی‌های کم‌جیوه، حبوبات، لبنیات و مغزها می‌توانند بخشی از نیاز پروتئینی را تأمین کنند.
۲. مصرف منابع آهن
گوشت، عدس، لوبیا و سبزی‌های برگ‌سبز از منابع آهن هستند. نیاز به مکمل آهن به وضعیت فردی و نتایج آزمایش‌ها بستگی دارد. اگر سابقه کم‌خونی دارید یا دچار ضعف و سرگیجه شده‌اید، درباره بررسی کم‌خونی با پزشک صحبت کنید.
۳. دریافت کلسیم و ویتامین D
لبنیات، محصولات غنی‌شده و برخی منابع غذایی دیگر می‌توانند به تأمین کلسیم کمک کنند. میزان نیاز به ویتامین D و مکمل آن باید براساس شرایط فردی و توصیه پزشک تعیین شود.
۴. نوشیدن آب کافی
در دوران بارداری و شیردهی به مایعات کافی نیاز دارید. نوشیدن آب در طول روز و توجه به تشنگی معمولاً راهکار مناسبی است. نیازی نیست برای افزایش شیر، مقدار غیرمعمولی آب بنوشید.
۵. پرهیز از رژیم‌های لاغری خودسرانه
بارداری زمان مناسبی برای کاهش وزن سریع یا محدود کردن شدید کالری نیست. اگر هم‌زمان شیردهی دارید، محدودیت غذایی شدید ممکن است دریافت مواد مغذی مورد نیاز را دشوارتر کند.
۶. مصرف مکمل‌ها با نظر پزشک
در دوران بارداری معمولاً به مکمل‌های مشخصی مانند اسیدفولیک نیاز است؛ اما نوع و مقدار مکمل باید با توجه به شرایط مادر تعیین شود. اگر از قبل مکمل دوران شیردهی مصرف می‌کنید، ترکیبات آن را با پزشک یا داروساز بررسی کنید تا از دریافت بیش از حد بعضی مواد مغذی جلوگیری شود.
آیا در دوران بارداری می‌توان به کودک بزرگ‌تر شیر داد؟
در برخی خانواده‌ها، مادر تصمیم می‌گیرد پس از تولد نوزاد جدید نیز به کودک بزرگ‌تر شیر بدهد. این کار که گاهی «شیردهی هم‌زمان» نامیده می‌شود، برای بعضی خانواده‌ها امکان‌پذیر است.
اگر قصد چنین کاری دارید، چند نکته اهمیت دارد:
- سلامت مادر و وضعیت بارداری باید بررسی شود.
- پس از تولد نوزاد، اولویت تغذیه‌ای با نوزاد تازه‌متولدشده و دریافت کافی آغوز و شیر مادر است.
- باید از دریافت شیر کافی و افزایش وزن مناسب نوزاد اطمینان حاصل شود.
- نیازهای غذایی کودک بزرگ‌تر نیز باید متناسب با سن او تأمین شود.
- در صورت خستگی شدید، درد یا کاهش وزن ناخواسته مادر، برنامه شیردهی باید بازبینی شود.
شیردهی هم‌زمان برای همه خانواده‌ها ضروری یا مناسب نیست. تصمیم درباره آن باید بر اساس شرایط مادر، کودک بزرگ‌تر و نوزاد تازه‌متولدشده گرفته شود.
چگونه از بارداری ناخواسته در دوران شیردهی جلوگیری کنیم؟
اگر فعلاً قصد بارداری مجدد ندارید، بهتر است درباره روش‌های پیشگیری مناسب دوران شیردهی با پزشک یا ماما مشورت کنید.
روش‌های مختلفی از جمله کاندوم، برخی قرص‌های پروژستینی، ایمپلنت و روش‌های داخل رحمی وجود دارند که بسته به زمان پس از زایمان و شرایط پزشکی مادر قابل بررسی هستند.
انتخاب روش مناسب به عوامل متعددی بستگی دارد؛ از جمله زمان سپری‌شده از زایمان، سابقه بیماری‌ها، داروهای مصرفی و ترجیح شخصی مادر.
به یاد داشته باشید که بازگشت قاعدگی شرط لازم برای آغاز مجدد باروری نیست. بنابراین، اگر نمی‌خواهید باردار شوید، بهتر است پیش از برقراری رابطه جنسی بدون محافظت، درباره روش پیشگیری مناسب تصمیم بگیرید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مثبت شدن تست بارداری، برای شروع مراقبت‌های دوران بارداری اقدام کنید؛ به‌ویژه اگر قصد دارید شیردهی را ادامه دهید یا داروی خاصی مصرف می‌کنید.
در موارد زیر مراجعه سریع‌تر اهمیت دارد:
- خونریزی واژینال در بارداری
- درد شدید یا یک‌طرفه شکم و لگن
- غش یا سرگیجه شدید
- استفراغ مداوم و ناتوانی در نگه داشتن مایعات
- کاهش وزن قابل توجه یا ضعف شدید
- کاهش محسوس شیر همراه با نگرانی درباره دریافت غذای کافی کودک
در صورت خونریزی قابل توجه، درد شدید یا غش، منتظر نوبت معمول پزشک نمانید و فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
جمع‌بندی
بارداری در دوران شیردهی امکان‌پذیر است؛ حتی اگر هنوز قاعدگی شما پس از زایمان بازنگشته باشد. شیردهی تنها در شرایط مشخصی می‌تواند به‌عنوان روش پیشگیری از بارداری استفاده شود و پس از تغییر شرایط تغذیه کودک یا بازگشت قاعدگی، نباید به آن به‌تنهایی تکیه کرد.
اگر احتمال بارداری وجود دارد، در زمان مناسب تست انجام دهید. در صورت مثبت شدن نتیجه، درباره ادامه شیردهی، تغذیه، مکمل‌ها و مراقبت‌های بارداری با پزشک یا ماما مشورت کنید. در بسیاری از شرایط کم‌خطر می‌توان شیردهی را ادامه داد، اما سلامت مادر، جنین و کودک شیرخوار باید هم‌زمان در نظر گرفته شود.