عفونت ادراری در بارداری یکی از مشکلات نسبتاً شایع دوران حاملگی است که می‌تواند از یک عفونت ساده مثانه تا عفونت جدی کلیه متغیر باشد. تغییرات هورمونی و فشار رحم در حال رشد بر دستگاه ادراری، احتمال تجمع ادرار و رشد باکتری‌ها را افزایش می‌دهند. به همین دلیل، حتی زنانی که پیش از بارداری سابقه عفونت ادراری نداشته‌اند نیز ممکن است در این دوران به آن مبتلا شوند.
نکته مهم این است که عفونت ادراری در بارداری باید جدی گرفته شود، حتی اگر علائم واضحی نداشته باشد. برخی زنان باردار باکتری در ادرار دارند، اما هنگام ادرار کردن احساس سوزش یا درد نمی‌کنند. اگر این وضعیت در آزمایش تأیید شود، ممکن است برای جلوگیری از عوارض به درمان نیاز داشته باشد.
در این راهنما با علائم عفونت ادراری در بارداری، علت‌ها، روش تشخیص، خطرات احتمالی برای مادر و جنین، درمان آنتی‌بیوتیکی، راه‌های پیشگیری و زمان مراجعه فوری به پزشک آشنا می‌شوید.
عفونت ادراری در بارداری چیست؟
عفونت ادراری زمانی ایجاد می‌شود که باکتری‌ها وارد دستگاه ادراری شوند و در آنجا رشد کنند. این عفونت می‌تواند مثانه، مجرای ادرار یا کلیه‌ها را درگیر کند. باکتری اشریشیا کلی یا E. coli که معمولاً در روده زندگی می‌کند، یکی از شایع‌ترین عوامل عفونت ادراری است.
عفونت‌های ادراری در دوران بارداری به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:
۱. باکتری در ادرار بدون علامت
در این حالت، باکتری‌ها در ادرار وجود دارند، اما مادر علامت مشخصی مانند سوزش ادرار، درد زیر شکم یا تب ندارد. این وضعیت با آزمایش کشت ادرار شناسایی می‌شود.
وجود باکتری بدون علامت در بارداری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در صورت درمان نشدن، ممکن است خطر گسترش عفونت به کلیه افزایش پیدا کند. به همین دلیل، غربالگری با کشت ادرار در اوایل مراقبت‌های بارداری توصیه می‌شود.
۲. عفونت مثانه یا سیستیت
سیستیت عفونت بخش پایینی دستگاه ادراری، به‌ویژه مثانه، است. سوزش ادرار، احساس نیاز مکرر به دستشویی، فوریت ادرار و درد زیر شکم از علائم احتمالی آن هستند.
این علائم گاهی با تغییرات طبیعی بارداری اشتباه گرفته می‌شوند. برای مثال، تکرر ادرار در بارداری شایع است، اما اگر به‌تازگی با سوزش، درد یا احساس فوریت غیرمعمول همراه شده باشد، بررسی عفونت اهمیت دارد.
۳. عفونت کلیه یا پیلونفریت
عفونت کلیه از عفونت‌های جدی‌تر دستگاه ادراری است. این بیماری ممکن است با تب، لرز، درد پهلو یا پشت، تهوع و استفراغ همراه باشد و در بارداری به ارزیابی فوری و اغلب بستری در بیمارستان نیاز دارد.
اگر عفونت مثانه به‌موقع درمان نشود، در برخی موارد می‌تواند به سمت کلیه‌ها گسترش یابد. بنابراین، نباید منتظر شدید شدن علائم ماند.
علائم عفونت ادراری در بارداری چیست؟
علائم بسته به محل عفونت و شدت آن متفاوت هستند. بعضی زنان هیچ علامتی ندارند و برخی دیگر نشانه‌های واضحی تجربه می‌کنند.
علائم احتمالی عفونت مثانه عبارت‌اند از:
- سوزش یا درد هنگام ادرار کردن
- احساس نیاز مکرر به دفع ادرار
- احساس فوریت برای رفتن به دستشویی، حتی زمانی که ادرار کمی وجود دارد
- درد یا فشار در قسمت پایین شکم
- کدر شدن ادرار یا تغییر غیرمعمول بوی آن
- وجود خون در ادرار
- احساس تخلیه نشدن کامل مثانه
توجه کنید که بوی غیرمعمول یا کدر بودن ادرار به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست. تشخیص معمولاً به بررسی علائم و آزمایش ادرار، به‌ویژه کشت ادرار، نیاز دارد.
علائم عفونت کلیه در بارداری
در صورت بروز علائم زیر، احتمال عفونت جدی‌تر مطرح می‌شود:
- تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر
- لرز یا احساس سرمای شدید
- درد پهلو یا پشت، به‌خصوص در ناحیه زیر دنده‌ها
- تهوع یا استفراغ
- ضعف و بدحالی قابل توجه
- علائم ادراری همراه با تب یا درد پهلو
اگر باردار هستید و تب، لرز یا درد پهلو دارید، فوراً برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید. عفونت کلیه در بارداری ممکن است به عوارض جدی مانند عفونت گسترده بدن یا سپسیس منجر شود.
آیا تکرر ادرار در بارداری نشانه عفونت است؟
خیر. تکرر ادرار به‌تنهایی الزاماً نشانه عفونت نیست. در دوران بارداری، تغییرات هورمونی، افزایش جریان خون کلیه‌ها و فشار رحم بر مثانه می‌توانند باعث شوند مادر بیشتر از قبل به دستشویی برود.
بااین‌حال، اگر تکرر ادرار تازه شروع شده یا با سوزش، درد، فوریت شدید، خون در ادرار یا تب همراه است، باید احتمال عفونت بررسی شود.
همچنین نبود سوزش ادرار به معنی نبود عفونت نیست. باکتری در ادرار ممکن است بدون هیچ علامتی وجود داشته باشد؛ به همین علت، انجام کشت ادرار در اوایل مراقبت‌های بارداری اهمیت دارد.
علت عفونت ادراری در بارداری چیست؟
چند تغییر طبیعی دوران بارداری احتمال عفونت ادراری را افزایش می‌دهند.
تغییرات هورمونی
افزایش هورمون پروژسترون می‌تواند باعث شل شدن عضلات صاف دستگاه ادراری و کاهش سرعت حرکت ادرار شود. در نتیجه، تخلیه ادرار ممکن است به اندازه قبل مؤثر نباشد و شرایط برای رشد باکتری‌ها فراهم شود.
فشار رحم بر دستگاه ادراری
با بزرگ شدن رحم، فشار واردشده بر مثانه و حالب‌ها افزایش پیدا می‌کند. این تغییر می‌تواند در جریان طبیعی ادرار اختلال ایجاد کند و احتمال باقی ماندن ادرار را افزایش دهد.
تخلیه نشدن کامل مثانه
اگر ادرار برای مدت طولانی در مثانه باقی بماند یا تخلیه آن کامل نباشد، احتمال رشد باکتری‌ها ممکن است افزایش پیدا کند.
سابقه عفونت ادراری
زنانی که پیش از بارداری یا در طول بارداری چند بار عفونت ادراری داشته‌اند، ممکن است بیشتر در معرض عفونت مجدد باشند.
برخی بیماری‌ها و شرایط پزشکی
دیابت، سنگ‌های دستگاه ادراری، برخی اختلالات ساختاری یا عملکردی دستگاه ادراری و سابقه عفونت‌های مکرر می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند. در این شرایط، پزشک ممکن است برنامه پیگیری دقیق‌تری در نظر بگیرد.
عفونت ادراری لزوماً به معنای رعایت نکردن بهداشت فردی نیست؛ تغییرات فیزیولوژیک بارداری نیز نقش مهمی دارند.
عفونت ادراری در بارداری چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا علائم عفونت ممکن است با تغییرات طبیعی بارداری اشتباه گرفته شوند و انتخاب آنتی‌بیوتیک نیز باید متناسب با نوع باکتری باشد.
۱. آزمایش کامل ادرار
در آزمایش کامل ادرار ممکن است گلبول‌های سفید، نیتریت، خون یا سایر نشانه‌های احتمالی عفونت بررسی شوند. این آزمایش می‌تواند به ارزیابی اولیه کمک کند، اما به‌تنهایی همیشه برای تشخیص قطعی کافی نیست.
۲. کشت ادرار
کشت ادرار مشخص می‌کند که آیا باکتری در نمونه رشد می‌کند و در صورت مثبت بودن، چه نوع باکتری‌ای وجود دارد. آزمایش حساسیت میکروبی نیز می‌تواند نشان دهد کدام آنتی‌بیوتیک برای درمان مؤثرتر است.
در بارداری، کشت ادرار برای بررسی باکتری بدون علامت در اوایل مراقبت‌های بارداری توصیه می‌شود. اگر علائم عفونت وجود داشته باشد، پزشک معمولاً درخواست کشت ادرار می‌دهد تا تشخیص و درمان دقیق‌تر انجام شود.
۳. نمونه ادرار را چگونه جمع‌آوری کنیم؟
برای کاهش احتمال آلودگی نمونه، دستور آزمایشگاه را دنبال کنید. معمولاً نمونه ادرار میانی جمع‌آوری می‌شود؛ یعنی مقدار کمی از ادرار ابتدا دفع می‌شود و سپس نمونه در ظرف استریل جمع‌آوری می‌گردد.
- از ظرف استریل مخصوص آزمایش استفاده کنید.
- پیش از نمونه‌گیری، دست‌ها را بشویید.
- طبق دستور آزمایشگاه ناحیه تناسلی را تمیز کنید.
- داخل ظرف یا درِ آن را لمس نکنید.
- نمونه را در زمان توصیه‌شده به آزمایشگاه تحویل دهید.
اگر علائم شدید دارید، برای جمع‌آوری نمونه یا دریافت جواب آزمایش، درمان را به تأخیر نیندازید. پزشک تصمیم می‌گیرد چه زمانی درمان آغاز شود.
عفونت ادراری در بارداری چه خطراتی برای جنین دارد؟
بسیاری از عفونت‌های ادراری در صورت تشخیص و درمان مناسب به‌خوبی کنترل می‌شوند. بااین‌حال، عفونت درمان‌نشده یا عفونتی که به کلیه‌ها گسترش یافته است، می‌تواند خطراتی برای مادر و بارداری ایجاد کند.
عوارض احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- افزایش خطر عفونت کلیه
- افزایش احتمال بستری شدن مادر در بیمارستان
- خطر عفونت گسترده بدن یا سپسیس در موارد شدید
- ارتباط با افزایش احتمال زایمان زودرس
- ارتباط با وزن کم نوزاد هنگام تولد در برخی شرایط
این عوارض به این معنا نیستند که هر عفونت ادراری به جنین آسیب می‌زند. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب به کاهش خطر کمک می‌کنند.
اگر عفونت ادراری تشخیص داده شده است، مصرف داروی تجویزشده و پیگیری توصیه‌های پزشک اهمیت دارد. خودداری از درمان به دلیل نگرانی از اثر دارو بر جنین ممکن است خطر بیشتری ایجاد کند؛ پزشک می‌تواند دارویی را انتخاب کند که با سن بارداری و نوع عفونت سازگار باشد.
درمان عفونت ادراری در بارداری چگونه است؟
درمان به نوع عفونت، نتیجه کشت ادرار، حساسیت باکتری، سن بارداری، سابقه حساسیت دارویی و وضعیت عمومی مادر بستگی دارد.
درمان عفونت مثانه
عفونت مثانه در بارداری معمولاً با یک دوره آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شود. بر اساس راهنمای کالج متخصصان زنان و زایمان آمریکا (ACOG)، درمان عفونت مثانه معمولاً ۵ تا ۷ روز طول می‌کشد؛ البته دارو و مدت دقیق باید توسط پزشک تعیین شود.
اگر امکان‌پذیر باشد، نمونه کشت ادرار پیش از شروع آنتی‌بیوتیک گرفته می‌شود. گاهی پزشک با توجه به علائم و نتیجه آزمایش اولیه، درمان را پیش از آماده شدن نتیجه کشت آغاز می‌کند و بعداً در صورت نیاز دارو را تغییر می‌دهد.
درمان باکتری در ادرار بدون علامت
اگر کشت ادرار نشان دهد باکتری به میزان قابل توجه وجود دارد، پزشک ممکن است حتی بدون وجود علائم، آنتی‌بیوتیک تجویز کند. درمان این وضعیت در بارداری برای کاهش احتمال عفونت کلیه اهمیت دارد.
درمان عفونت کلیه
عفونت کلیه در بارداری جدی‌تر است و معمولاً به درمان بیمارستانی، آنتی‌بیوتیک تزریقی و پایش وضعیت مادر نیاز دارد. پس از بهبود، پزشک ممکن است درمان خوراکی را ادامه دهد تا دوره کامل درمان انجام شود.
در صورت تب، لرز یا درد پهلو، استفاده از درمان خانگی به‌جای مراجعه پزشکی مناسب نیست.
چرا نباید آنتی‌بیوتیک را خودسرانه مصرف کرد؟
همه آنتی‌بیوتیک‌ها برای همه مراحل بارداری مناسب نیستند و همه آن‌ها نیز بر باکتری عامل عفونت اثر نمی‌گذارند. مصرف داروی نامناسب ممکن است درمان را به تأخیر بیندازد، عوارض ایجاد کند یا مقاومت میکروبی را افزایش دهد.
از آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از بیماری قبلی یا داروی توصیه‌شده به فرد دیگر استفاده نکنید. دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید و دوره درمان را بدون مشورت قطع نکنید؛ حتی اگر علائم زودتر برطرف شوند.