یکی از نگرانی‌های رایج والدین این است که چرا فرزندشان هنوز به‌خوبی صحبت نمی‌کند. ممکن است کودکی در سنی که همسالانش چندین کلمه می‌گویند، فقط از چند واژه استفاده کند یا نتواند خواسته‌هایش را با جمله بیان کند. گاهی والدین امیدوارند که کودک با گذشت زمان خودبه‌خود شروع به حرف زدن کند؛ اما در بعضی شرایط، بررسی زودهنگام می‌تواند به شناسایی علت و دریافت کمک مناسب منجر شود.
رشد گفتار و زبان در همه کودکان دقیقاً با سرعت یکسانی اتفاق نمی‌افتد. بااین‌حال، تفاوت فردی به این معنی نیست که تمام تأخیرها را باید نادیده گرفت. توجه به توانایی کودک در فهمیدن حرف دیگران، استفاده از کلمات، برقراری ارتباط و واکنش به صداها به والدین کمک می‌کند تصویر دقیق‌تری از وضعیت رشد او داشته باشند.
در این مقاله از آناناز بررسی می‌کنیم که تأخیر گفتار در کودکان چیست، مراحل معمول رشد زبان چگونه است، چه علائمی نیاز به توجه دارند و چه زمانی باید برای ارزیابی تخصصی اقدام کرد.
تأخیر گفتار در کودکان چیست؟
گفتار و زبان به هم مرتبط هستند، اما دقیقاً یک مفهوم نیستند.
گفتار به تولید صداها و بیان کلمات گفته می‌شود. برای مثال، کودک ممکن است کلمه‌ای را بداند، اما در تلفظ آن مشکل داشته باشد.
زبان به توانایی درک و استفاده از کلمات، جمله‌ها و نشانه‌های ارتباطی مربوط است. کودک از طریق زبان می‌تواند خواسته‌هایش را بیان کند، سؤال بپرسد و منظور دیگران را بفهمد.
گاهی کودک کلمات کمی می‌گوید، اما حرف‌های والدین را به‌خوبی درک می‌کند و با اشاره ارتباط برقرار می‌کند. در موارد دیگر، هم بیان کلمات و هم درک دستورها با دشواری همراه است. این تفاوت‌ها برای ارزیابی علت احتمالی اهمیت دارند.
تأخیر گفتار یا زبان زمانی مطرح می‌شود که مهارت‌های ارتباطی کودک نسبت به انتظارات رشدی سن او عقب‌تر باشد. تشخیص دقیق تنها با شمردن کلمات انجام نمی‌شود؛ بلکه متخصص عواملی مانند درک زبان، اشاره کردن، تعامل اجتماعی، شنوایی و سابقه رشد کودک را نیز بررسی می‌کند.
مراحل رشد گفتار در کودکان بر اساس سن
رشد ارتباطی از ماه‌های نخست زندگی آغاز می‌شود. گریه، لبخند، نگاه کردن، غان‌وغون کردن، اشاره و سپس استفاده از کلمات، همگی بخشی از مسیر رشد ارتباطی هستند.
سن‌های زیر راهنمای کلی‌اند و جایگزین ارزیابی فردی یا معیارهای رسمی رشد نیستند.
رشد گفتار از تولد تا ۶ ماهگی
در ماه‌های نخست، کودک به صداها واکنش نشان می‌دهد، با صدای افراد آشنا آرام‌تر می‌شود و به‌تدریج صداهایی مانند غان‌وغون تولید می‌کند. لبخند اجتماعی و توجه به چهره مراقبان نیز از نشانه‌های مهم ارتباط اولیه هستند.
اگر کودک به صداهای محیط واکنش نشان نمی‌دهد یا به‌نظر می‌رسد صداهای آشنا را نمی‌شنود، لازم است موضوع با پزشک مطرح شود. واکنش ظاهری به بعضی صداها به‌تنهایی طبیعی بودن شنوایی را ثابت نمی‌کند.
رشد گفتار از ۶ تا ۱۲ ماهگی
در این دوره، بسیاری از کودکان بازی با صداها را بیشتر می‌کنند و صداهایی مانند «با» و «ما» را تکرار می‌کنند. آن‌ها ممکن است به نام خود واکنش نشان دهند، به صداها توجه کنند و از حرکات یا اشاره برای برقراری ارتباط استفاده کنند.
نزدیک پایان سال اول، برخی کودکان از یک یا چند واژه معنادار استفاده می‌کنند؛ اما زمان دقیق شروع کلمات در کودکان متفاوت است. توجه به مجموعه مهارت‌ها، از جمله اشاره کردن، ارتباط چشمی و درک صداها، اهمیت دارد.
رشد گفتار از ۱۲ تا ۱۸ ماهگی
در این دوره، واژگان کودک به‌تدریج افزایش می‌یابد. ممکن است برای نام بردن افراد یا اشیای آشنا از کلمات استفاده کند، به خواسته‌های ساده واکنش نشان دهد و برای درخواست چیزی اشاره کند.
اگر کودک در حدود ۱۵ ماهگی هنوز تلاش قابل‌توجهی برای استفاده از کلمات ندارد یا تا ۱۸ ماهگی هیچ واژه معناداری به کار نمی‌برد، بهتر است موضوع را با پزشک کودک در میان بگذارید. برای تصمیم‌گیری، درک زبان و سایر مهارت‌های ارتباطی نیز باید بررسی شوند.
رشد گفتار از ۱۸ تا ۲۴ ماهگی
در این دوره، بسیاری از کودکان واژگان بیشتری یاد می‌گیرند و کم‌کم دو کلمه را کنار هم قرار می‌دهند؛ مانند «آب بده» یا «مامان بیا».
تا حدود دو سالگی، استفاده از ترکیب‌های دوکلمه‌ای معنادار و افزایش واژگان از مهارت‌های مهم رشدی به شمار می‌روند. اگر کودک کلمات بسیار محدودی دارد، ترکیب دو کلمه را به کار نمی‌برد یا در فهم درخواست‌های ساده مشکل دارد، بهتر است ارزیابی گفتار و زبان به تعویق نیفتد.
رشد گفتار از ۲ تا ۳ سالگی
در این سن، جمله‌های کودک به‌تدریج طولانی‌تر می‌شوند و او می‌تواند درباره خواسته‌ها، فعالیت‌ها و اتفاق‌های روزمره صحبت کند. درک دستورهای ساده و استفاده از کلمات برای ارتباط با دیگران نیز گسترش پیدا می‌کند.
اگر گفتار کودک بسیار محدود است، بیشتر نیازهای خود را فقط با گریه یا کشیدن دست والدین بیان می‌کند یا در درک زبان مشکل دارد، مشورت با متخصص اهمیت دارد.
نکته مهم این است که لازم نیست والدین تا سه‌سالگی منتظر بمانند تا در صورت وجود نگرانی اقدام کنند.
چه علائمی نشان می‌دهند تأخیر گفتار نیاز به بررسی دارد؟
تأخیر گفتار همیشه به یک علت مشخص مربوط نیست. بااین‌حال، بعضی نشانه‌ها بهتر است جدی گرفته شوند.
۱. کودک در سن مورد انتظار از کلمات استفاده نمی‌کند
اگر کودک نسبت به مراحل رشدی مورد انتظار کلمات بسیار کمی به کار می‌برد یا پیشرفت واژگان او متوقف شده است، بهتر است وضعیتش ارزیابی شود.
صرفاً مقایسه تعداد کلمات کودک با فرزند دوستان یا بستگان کافی نیست؛ زیرا شرایط رشدی هر کودک متفاوت است. پزشک یا آسیب‌شناس گفتار و زبان می‌تواند مهارت‌های کودک را با معیارهای معتبر مقایسه کند.
۲. کودک برای بیان خواسته‌هایش فقط از اشاره یا گریه استفاده می‌کند
اشاره کردن بخش طبیعی رشد ارتباطی است و به‌خودی‌خود علامت مشکل محسوب نمی‌شود. بااین‌حال، اگر کودک با افزایش سن همچنان به‌ندرت از کلمات برای درخواست کردن، نام بردن یا برقراری ارتباط استفاده می‌کند، بهتر است بررسی شود.
همچنین توجه کنید آیا کودک برای نشان دادن چیزهای جالب به شما اشاره می‌کند، اشیا را برای شریک شدن در تجربه به شما نشان می‌دهد یا برای ارتباط گرفتن از نگاه، حرکت و صدا استفاده می‌کند.
۳. کودک حرف‌های ساده را درک نمی‌کند
توانایی فهم زبان به اندازه توانایی صحبت کردن اهمیت دارد. اگر کودک در انجام درخواست‌های ساده متناسب با سن خود مشکل دارد یا به‌نظر می‌رسد معنای کلمات آشنا را درک نمی‌کند، این موضوع را با پزشک مطرح کنید.
برای مثال، در یک موقعیت آشنا از کودک می‌خواهید توپ را بیاورد، اما به نظر می‌رسد منظور شما را متوجه نمی‌شود. البته برای نتیجه‌گیری باید عواملی مانند توجه، آشنایی با دستور و شرایط محیطی نیز در نظر گرفته شوند.
۴. کودک به صداها یا نام خود واکنش مناسبی ندارد
مشکلات شنوایی می‌توانند بر یادگیری گفتار و زبان تأثیر بگذارند. بعضی کودکان صداهای بلند را می‌شنوند، اما در شنیدن صداهای گفتاری یا تمایز میان کلمات دشواری دارند.
اگر درباره شنوایی کودک نگرانی دارید، ارزیابی شنوایی اهمیت دارد؛ حتی اگر کودک قبلاً غربالگری شنوایی نوزادی را با موفقیت گذرانده باشد.
۵. کودک مهارت‌های ارتباطی قبلی را از دست می‌دهد
اگر کودک قبلاً کلماتی می‌گفته، به‌طور معنادار ارتباط برقرار می‌کرده یا مهارتی را به دست آورده و سپس آن را از دست داده است، باید هرچه زودتر با پزشک مشورت کنید.
از دست دادن مهارت‌های زبانی یا اجتماعی را نباید صرفاً به دیر حرف زدن نسبت داد. این وضعیت نیازمند ارزیابی رشد است.
۶. کودک در ارتباط اجتماعی نیز مشکل دارد
اگر تأخیر گفتار همراه با دشواری در تعامل اجتماعی، پاسخ دادن به دیگران، توجه مشترک یا استفاده از اشاره برای شریک شدن در تجربه‌ها باشد، بررسی گسترده‌تر رشد کودک می‌تواند لازم باشد.
این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنی وجود اوتیسم یا اختلال مشخص دیگری نیستند. تشخیص به ارزیابی تخصصی و در نظر گرفتن مجموعه رفتارها و مهارت‌های کودک نیاز دارد.
علت‌های احتمالی تأخیر گفتار در کودکان چیست؟
علت تأخیر گفتار در کودکان می‌تواند متفاوت باشد و گاهی بیش از یک عامل در آن نقش دارد.
مشکلات شنوایی
کودک برای یادگیری بسیاری از مهارت‌های گفتاری به شنیدن و پردازش صداها نیاز دارد. کم‌شنوایی ممکن است مادرزادی باشد یا در ادامه رشد ایجاد شود. عفونت‌های گوش و برخی مشکلات شنوایی نیز ممکن است بر دریافت صداهای گفتاری اثر بگذارند.
به همین دلیل، ارزیابی شنوایی یکی از بخش‌های مهم بررسی تأخیر گفتار است.
تفاوت‌های رشدی و زبانی
برخی کودکان در یادگیری و استفاده از زبان به کمک بیشتری نیاز دارند. ممکن است مشکل اصلی در بیان کلمات باشد یا درک زبان و استفاده از آن نیز تحت تأثیر قرار گرفته باشد.
ارزیابی گفتار و زبان به مشخص شدن نوع دشواری کمک می‌کند و می‌تواند مسیر مناسب حمایت و درمان را روشن‌تر سازد.
اختلالات رشدی یا عصبی
در برخی کودکان، تأخیر ارتباطی ممکن است همراه با شرایط رشدی یا عصبی دیگری دیده شود. برای مثال، بعضی کودکان مبتلا به اوتیسم در مهارت‌های ارتباط اجتماعی و زبان تفاوت‌هایی دارند. بااین‌حال، دیر حرف زدن به‌تنهایی برای تشخیص اوتیسم کافی نیست.
پزشک در صورت نیاز، رشد عمومی، رفتارهای ارتباطی و سایر نشانه‌ها را بررسی می‌کند.
عوامل پزشکی و سابقه رشد
سابقه تولد زودرس، برخی شرایط پزشکی یا تأخیر در دیگر حوزه‌های رشد ممکن است در ارزیابی اهمیت داشته باشند. وجود چنین سابقه‌ای به معنای قطعی بودن مشکل نیست، اما بهتر است هنگام مراجعه به پزشک مطرح شود.
تفاوت‌های فردی و محیط زبانی
سرعت یادگیری زبان در کودکان یکسان نیست. کودکانی که در محیط‌های چندزبانه رشد می‌کنند، ممکن است کلمات را میان زبان‌های مختلف تقسیم کنند؛ بنابراین ارزیابی باید تمام زبان‌هایی را که کودک می‌شنود و استفاده می‌کند در نظر بگیرد.
چندزبانه بودن به‌خودی‌خود علت اختلال زبان نیست. اگر کودک در تمام زبان‌هایش مشکل ارتباطی قابل‌توجهی دارد، بررسی تخصصی ضروری است.
آیا دیر حرف زدن کودک همیشه به معنی وجود مشکل است؟
خیر. بعضی کودکان در یک مهارت کمی دیرتر پیشرفت می‌کنند، اما این موضوع را نمی‌توان بدون بررسی به همه کودکان تعمیم داد.
اگر کودک کلمات کمی می‌گوید، اما به‌خوبی ارتباط برقرار می‌کند، دستورهای متناسب با سن را می‌فهمد و در طول زمان پیشرفت نشان می‌دهد، این اطلاعات برای ارزیابی مفید هستند؛ اما به‌تنهایی مشکل احتمالی را رد نمی‌کنند.
از سوی دیگر، اگر کودک دو ساله هنوز ترکیب‌های دوکلمه‌ای معنادار ندارد، یا والدین درباره شنوایی، درک زبان یا ارتباط اجتماعی او نگران هستند، بهتر است منتظر نمانند تا مشکل خودبه‌خود برطرف شود.
اصل مهم این است: در صورت نگرانی درباره رشد گفتار، ارزیابی زودهنگام بهتر از انتظار طولانی و بدون بررسی است.
برای تأخیر گفتار کودک به چه متخصصی مراجعه کنیم؟
مسیر ارزیابی معمولاً با پزشک متخصص اطفال یا پزشک مراقبت‌های اولیه کودک آغاز می‌شود. بر اساس وضعیت کودک، ممکن است مراجعه به متخصصان دیگر نیز توصیه شود.
پزشک متخصص اطفال
پزشک سابقه بارداری و تولد، رشد عمومی، بیماری‌ها، مهارت‌های ارتباطی و سایر نشانه‌ها را بررسی می‌کند. همچنین مشخص می‌کند که آیا ارزیابی‌های تکمیلی لازم هستند یا خیر.
متخصص شنوایی‌شناسی
ارزیابی شنوایی می‌تواند مشکلاتی را شناسایی کند که بر رشد زبان تأثیر می‌گذارند. حتی اگر کودک به بعضی صداها واکنش نشان می‌دهد، در صورت نگرانی درباره تأخیر گفتار، بررسی شنوایی همچنان می‌تواند لازم باشد.
آسیب‌شناس گفتار و زبان یا گفتاردرمانگر
گفتاردرمانگر مهارت‌های بیان کلمات، درک زبان، ارتباط غیرکلامی و تعامل کودک را ارزیابی می‌کند. سپس در صورت نیاز، برنامه‌ای متناسب با مهارت‌ها و نیازهای کودک ارائه می‌دهد.
در بعضی شرایط ممکن است ارزیابی رشد یا مراجعه به متخصصان دیگر نیز پیشنهاد شود. انتخاب مسیر به وضعیت هر کودک بستگی دارد.
والدین در خانه چگونه به رشد گفتار کودک کمک کنند؟
حمایت روزمره والدین نقش مهمی در ایجاد فرصت‌های ارتباطی دارد. این فعالیت‌ها جایگزین ارزیابی تخصصی نیستند، اما می‌توانند به یادگیری زبان کمک کنند.
۱. با کودک زیاد صحبت کنید
در فعالیت‌های روزمره درباره کارهایی که انجام می‌دهید حرف بزنید. برای مثال، هنگام لباس پوشیدن نام لباس‌ها را بگویید یا هنگام آماده کردن غذا درباره رنگ و شکل مواد غذایی صحبت کنید.
لازم نیست مدام از کودک سؤال بپرسید؛ توضیح دادن طبیعی و آرام نیز فرصت یادگیری فراهم می‌کند.
۲. کتاب تصویری بخوانید
کتاب‌های ساده با تصاویر واضح انتخاب کنید. نام اشیا، حیوانات و فعالیت‌ها را بگویید و فرصت دهید کودک به تصویرها نگاه کند، اشاره کند یا صدایی تولید کند.
خواندن کتاب لازم نیست همیشه طولانی باشد. چند دقیقه مطالعه مشترک و لذت‌بخش می‌تواند به ایجاد عادت ارتباطی کمک کند.
۳. حرف کودک را گسترش دهید
اگر کودک به توپ اشاره کرد یا گفت «توپ»، می‌توانید بگویید: «آره، توپ قرمزه» یا «توپ رو بندازیم؟»
با این روش، بدون فشار آوردن برای تکرار فوری، نمونه‌های بیشتری از زبان در اختیار او قرار می‌دهید.
۴. به تلاش‌های ارتباطی پاسخ دهید
وقتی کودک با نگاه، اشاره، صدا یا کلمه تلاش می‌کند چیزی را بیان کند، به او پاسخ دهید. اگر منظورش را متوجه نشدید، می‌توانید گزینه‌های ساده پیشنهاد دهید و از او کمک بگیرید.
این کار به کودک می‌آموزد که تلاش برای برقراری ارتباط ارزشمند است.
۵. به کودک فرصت پاسخ دادن بدهید
گاهی والدین به‌سرعت سؤال بعدی را می‌پرسند یا به‌جای کودک پاسخ می‌دهند. پس از صحبت کردن، چند لحظه صبر کنید تا کودک فرصت پردازش و واکنش داشته باشد.
اگر کودک برای پاسخ دادن به زمان بیشتری نیاز دارد، عجله کردن ممکن است گفت‌وگو را دشوارتر کند.
۶. از بازی‌های تعاملی استفاده کنید
بازی‌هایی مانند توپ‌بازی، قایم‌باشک، ساختن برج با مکعب‌ها و بازی با عروسک‌ها می‌توانند فرصت‌های طبیعی برای یادگیری کلمات، نوبت گرفتن و ارتباط ایجاد کنند.
در طول بازی، کلمات ساده و مرتبط با فعالیت را تکرار کنید و اجازه دهید کودک نیز در انتخاب بازی مشارکت داشته باشد.
۷. زمان استفاده از صفحه‌نمایش را مدیریت کنید
برای کودکان خردسال، تعامل مستقیم با والدین و مراقبان فرصت مهمی برای یادگیری ارتباط فراهم می‌کند. تماشای برنامه‌های تصویری جایگزین کامل گفت‌وگو، بازی مشترک و پاسخ‌گویی زنده به کودک نیست.
بهتر است زمان صفحه‌نمایش متناسب با سن کودک مدیریت شود و فرصت کافی برای بازی، حرکت، کتاب‌خوانی و تعامل واقعی وجود داشته باشد.
۸. کودک را برای حرف زدن تحت فشار نگذارید
وادار کردن کودک به تکرار مداوم کلمات، مقایسه او با همسالان یا سرزنش کردن به دلیل تلفظ نادرست می‌تواند تجربه ارتباط را پراسترس کند.
به‌جای فشار آوردن، الگوی صحیح کلمه را با لحنی طبیعی تکرار کنید و تلاش او را تشویق کنید. اگر متخصص تمرین خاصی توصیه کرده است، همان برنامه را دنبال کنید.
آیا برای شروع گفتاردرمانی باید تا سن خاصی صبر کرد؟
خیر. اگر تأخیر گفتار تشخیص داده شود یا نگرانی قابل‌توجهی درباره مهارت‌های ارتباطی کودک وجود داشته باشد، ارزیابی را نباید صرفاً به دلیل کم بودن سن به تعویق انداخت.
نیاز به گفتاردرمانی و زمان شروع آن بر اساس ارزیابی کودک تعیین می‌شود. بعضی کودکان به راهنمایی والدین و پایش رشد نیاز دارند و برخی دیگر ممکن است از خدمات تخصصی زودهنگام بهره‌مند شوند.
مداخله زودهنگام می‌تواند به شناسایی نیازهای کودک و فراهم کردن حمایت مناسب کمک کند. همچنین اگر احتمال مشکل شنوایی وجود داشته باشد، بررسی آن باید در کنار ارزیابی گفتار و زبان انجام شود.
پرسش‌های متداول درباره تأخیر گفتار در کودکان
کودک از چه سنی باید حرف زدن را شروع کند؟
رشد گفتار مرحله‌به‌مرحله است و از صداهای اولیه و غان‌وغون کردن آغاز می‌شود. بسیاری از کودکان در حوالی یک‌سالگی از واژه‌های معنادار استفاده می‌کنند و در سال دوم زندگی به‌تدریج ترکیب‌های دوکلمه‌ای را به کار می‌برند. این زمان‌ها تقریبی هستند و باید مجموعه مهارت‌های ارتباطی کودک بررسی شود.
آیا دیر حرف زدن کودک دو ساله طبیعی است؟
بعضی کودکان دیرتر از دیگران صحبت می‌کنند، اما اگر کودک در حدود دو سالگی هنوز ترکیب‌های دوکلمه‌ای معنادار ندارد یا در درک زبان مشکل دارد، بهتر است ارزیابی گفتار، زبان و شنوایی انجام شود. توصیه نمی‌شود صرفاً منتظر بمانید تا کودک بزرگ‌تر شود.
آیا پسرها دیرتر از دخترها حرف می‌زنند؟
سرعت رشد زبان در کودکان متفاوت است و تفاوت‌های میانگین میان گروه‌ها نمی‌تواند وضعیت یک کودک را مشخص کند. اگر کودک نشانه‌های تأخیر دارد، نباید ارزیابی را فقط به دلیل جنسیت او به تعویق انداخت.
آیا دوزبانه بودن باعث تأخیر گفتار می‌شود؟
قرار گرفتن در معرض دو یا چند زبان به‌خودی‌خود باعث اختلال زبان نمی‌شود. هنگام ارزیابی باید توانایی کودک در تمام زبان‌هایی که می‌شنود و استفاده می‌کند در نظر گرفته شود.
آیا تماشای تلویزیون باعث دیر حرف زدن کودک می‌شود؟
نمی‌توان تمام موارد تأخیر گفتار را به تلویزیون یا صفحه‌نمایش نسبت داد. بااین‌حال، استفاده زیاد از صفحه‌نمایش ممکن است فرصت تعامل مستقیم و گفت‌وگوی دوطرفه را کاهش دهد. بهتر است زمان استفاده مدیریت شود و بازی و گفت‌وگوی مشترک در اولویت قرار گیرند.
آیا کودک دیرحرف‌زن حتماً به گفتاردرمانی نیاز دارد؟
نه لزوماً. نیاز به درمان پس از ارزیابی مهارت‌های کودک مشخص می‌شود. برخی کودکان به پایش رشد و راهنمایی والدین نیاز دارند و برخی دیگر از گفتاردرمانی یا خدمات تکمیلی بهره می‌برند.
اگر کودک قبلاً حرف می‌زد اما دیگر صحبت نمی‌کند، چه باید کرد؟
از دست دادن کلمات یا مهارت‌های ارتباطی قبلی نیازمند بررسی سریع پزشکی و رشدی است. در این شرایط، منتظر نمانید تا مهارت‌ها خودبه‌خود برگردند.
جمع‌بندی
تأخیر گفتار در کودکان همیشه به معنای وجود یک مشکل جدی نیست، اما نباید آن را بدون بررسی نادیده گرفت. توجه به تعداد و کاربرد کلمات، درک زبان، اشاره کردن، واکنش به صداها و روند کلی رشد به والدین کمک می‌کند نگرانی‌های خود را بهتر مطرح کنند.
اگر کودک در مراحل مهم رشد گفتار پیشرفت مورد انتظار را نشان نمی‌دهد، به صداها واکنش مناسبی ندارد یا مهارت‌های ارتباطی خود را از دست داده است، با پزشک مشورت کنید. ارزیابی شنوایی و بررسی توسط گفتاردرمانگر نیز ممکن است ضروری باشد.
در خانه با کودک صحبت کنید، کتاب بخوانید، بازی‌های تعاملی انجام دهید و به تلاش‌های ارتباطی او پاسخ دهید؛ اما این فعالیت‌ها را جایگزین ارزیابی تخصصی نکنید. در صورت نگرانی درباره رشد گفتار، اقدام به‌موقع می‌تواند مسیر دریافت حمایت مناسب را هموار کند.
برای مطالعه مطالب بیشتر درباره رشد و تربیت فرزند، به دسته تربیت کودک و روان‌شناسی آناناز مراجعه کنید.